Ερινυες, Ευμενιδες,Εξαγνισμος, Μίασμα, Καθαρση

 Στην αρχαία ελληνική σκέψη — ιδιαίτερα στην αρχαϊκή και κλασική εποχή — ο φόνος, ακόμα και χωρίς πρόθεση πολλές φορές, θεωρούνταν ότι δημιουργεί μίασμα: μια μορφή θρησκευτικής και ηθικής μόλυνσης. Δεν ήταν απλώς «ενοχή» με τη σημερινή έννοια· πίστευαν ότι η πράξη διατάρασσε την κοσμική και θεϊκή τάξη και μπορούσε να μολύνει όχι μόνο τον δράστη αλλά και την πόλη, το σπίτι ή την οικογένεια.

Η ιδέα αυτή εμφανίζεται έντονα σε έργα όπως η Ορέστεια και στον μύθο του Ορέστης, που μετά τη μητροκτονία καταδιώκεται από τις Ερινύες μέχρι να καθαρθεί.

Τι ήταν το «μίασμα»

Το μίασμα θεωρούνταν:

αόρατη θρησκευτική ρύπανση,

προσβολή προς τους θεούς,

κίνδυνος για την κοινότητα,

κάτι που μπορούσε να φέρει αρρώστια, ατυχία ή θεϊκή τιμωρία.

Γι’ αυτό ο φονιάς συχνά:

απομονωνόταν,

δεν έμπαινε σε ιερά,

δεν συμμετείχε σε θυσίες ή δημόσιες τελετές,

πολλές φορές εξοριζόταν προσωρινά.

Πώς γινόταν ο εξαγνισμός (κάθαρση)

Η διαδικασία λεγόταν κάθαρσις ή εξαγνισμός και δεν ήταν πάντα ίδια. Εξαρτιόταν από:

αν ο φόνος ήταν εκ προθέσεως ή ακούσιος,

ποιος είχε σκοτωθεί,

ποια πόλη ή ποιο ιερό είχε την αρμοδιότητα.

Συνήθως περιλάμβανε:

1. Πλύσιμο με νερό

Το νερό θεωρούνταν καθαρτικό στοιχείο. Συχνά χρησιμοποιούσαν:

θαλασσινό νερό,

νερό από ιερή πηγή,

ράντισμα.

2. Θυσίες

Γίνονταν θυσίες ζώων προς θεότητες ή χθόνιες δυνάμεις. Το αίμα της θυσίας είχε συμβολικό καθαρτικό ρόλο.

3. Χρήση καθαρτικών υλικών

Όπως:

θειάφι,

φωτιά,

καπνός,

δάφνη.

Το θειάφι ειδικά θεωρούνταν ισχυρό μέσο απομάκρυνσης του μιάσματος.

4. Τελετουργίες από ειδικούς

Υπήρχαν καθαρτές ή ιερείς που αναλάμβαναν την τελετή. Μερικές οικογένειες ή πρόσωπα είχαν φήμη ειδικών εξαγνιστών.

Στη μυθολογία, ο Απόλλων καθαρίζει τον Ορέστη στους Δελφοί.

Η εξορία είχε σημαντικό ρόλο

Στην Αθήνα ειδικά, ο ακούσιος φονιάς συχνά έφευγε από την πόλη για κάποιο διάστημα. Η απομάκρυνση θεωρούνταν μέρος της κάθαρσης.

Δεν ήταν μόνο θρησκεία — ήταν και κοινωνικός μηχανισμός

Η έννοια του μιάσματος λειτουργούσε και πρακτικά:

απέτρεπε την αυτοδικία,

πίεζε για αποκατάσταση της τάξης,

συνέδεε το δίκαιο με τη θρησκεία.

Σιγά-σιγά, ιδιαίτερα στην κλασική εποχή, η πόλη και τα δικαστήρια άρχισαν να παίρνουν τον ρόλο που παλιότερα είχε κυρίως η θρησκευτική κάθαρση. Στην Δίκη του Ορέστη στον Άρειο Πάγο φαίνεται συμβολικά αυτή η μετάβαση: από την προσωπική εκδίκηση και το μίασμα προς τη θεσμική δικαιοσύνη.

Οι Ερινύες έγιναν «Ευμενίδες» μέσα από μια βαθιά συμβολική μεταμόρφωση στην τελευταία τραγωδία της Ορέστεια του Αισχύλος.

Οι Ερινύες ήταν αρχαίες χθόνιες θεότητες της εκδίκησης. Κυνηγούσαν κυρίως όσους έχυναν συγγενικό αίμα — ιδιαίτερα μητροκτόνους και πατροκτόνους. Ήταν φοβερές μορφές, συνδεδεμένες με το παλιό, πρωτόγονο δίκαιο του αίματος: «αίμα ζητά αίμα».

Όταν ο Ορέστης σκότωσε τη μητέρα του, την Κλυταιμνήστρα, για να εκδικηθεί τον φόνο του πατέρα του Αγαμέμνονας, οι Ερινύες άρχισαν να τον καταδιώκουν ασταμάτητα.

Η κρίσιμη στιγμή έρχεται στην Αθήνα.

Η Αθηνά ιδρύει δικαστήριο στον Άρειο Πάγο για να δικαστεί ο Ορέστης. Είναι πολύ σημαντικό: για πρώτη φορά η σύγκρουση δεν λύνεται με ατέρμονη εκδίκηση αλλά με θεσμική κρίση και ψήφο πολιτών.

Η δίκη λήγει ισόπαλη και η Αθηνά δίνει την αποφασιστική ψήφο υπέρ του Ορέστη. Οι Ερινύες εξοργίζονται, γιατί θεωρούν ότι καταπατήθηκε ο πανάρχαιος νόμος τους.

Και τότε συμβαίνει το καθοριστικό σημείο:

Η Αθηνά δεν τις καταστρέφει ούτε τις διώχνει. Τις πείθει να δεχθούν έναν νέο ρόλο μέσα στην πόλη. Τους προσφέρει:

τιμές,

λατρεία,

ιερό χώρο,

θέση προστάτιδων της δικαιοσύνης και της κοινωνικής ισορροπίας.

Έτσι οι φοβερές θεότητες της εκδίκησης μεταμορφώνονται σε «Ευμενίδες» — δηλαδή «οι καλοπροαίρετες», «οι ευνοϊκές».

Το όνομα μάλιστα είναι πιθανόν ευφημιστικό: οι άνθρωποι απέφευγαν να λένε το τρομακτικό όνομα «Ερινύες» και χρησιμοποιούσαν ένα ηπιότερο.

Ο συμβολισμός είναι τεράστιος:

από την προσωπική βεντέτα → στη δικαιοσύνη της πόλης,

από την τυφλή εκδίκηση → στη συμφιλίωση,

από το χάος του αίματος → στην οργανωμένη πολιτεία.

Ο Αισχύλος ουσιαστικά παρουσιάζει τη γέννηση του πολιτισμένου δικαίου της πόλης-κράτους. Οι παλιές δυνάμεις δεν εξαφανίζονται· ενσωματώνονται και εξημερώνονται.

Για αυτό το τέλος της τριλογίας θεωρείται ένα από τα πιο βαθιά πολιτικά και φιλοσοφικά κείμενα της αρχαιότητας.

≠≠≠===================

Ο Αψυρτος ήταν αδελφός της Μήδεια. Καθώς η Μήδεια είχε φύγει μαζί με τον Ιάσονα παίρνοντας το Χρυσόμαλλο Δέρας, ο Αψυρτος τους καταδίωξε.

Υπάρχουν διαφορετικές παραδόσεις για τον φόνο:

σε μία εκδοχή ο Ιάσονας τον σκοτώνει σε ενέδρα,

σε άλλη η ίδια η Μήδεια συμμετέχει,

σε παλαιότερους μύθους υπάρχει ακόμη και διαμελισμός του σώματος.

Όμως σε όλες σχεδόν τις παραδόσεις δημιουργείται φοβερό μίασμα, γιατί:

χύθηκε συγγενικό αίμα,

έγινε φόνος με δόλο,

υπήρξε παραβίαση ιερών κανόνων φιλοξενίας και συγγένειας.

Οι θεοί θεωρείται ότι οργίζονται και το ταξίδι των Αργοναυτών κινδυνεύει.

Τότε εμφανίζεται η Κίρκη, η οποία ήταν θεία της Μήδειας και ισχυρή μάγισσα-ιέρεια στο νησί Αιαία.

Πώς έγινε ο εξαγνισμός

Οι πηγές δεν δίνουν πάντα ακριβώς την ίδια λεπτομερή περιγραφή, αλλά ο βασικός πυρήνας είναι:

Η Κίρκη αναγνωρίζει ότι υπάρχει μίασμα αίματος.

Γίνεται τελετουργική κάθαρση με νερό και θυσίες.

Χρησιμοποιείται αίμα χοιριδίου ή άλλου ζώου ως καθαρτικό στοιχείο — κάτι συνηθισμένο σε αρχαίες καθαρτήριες τελετές.

Η Κίρκη επικαλείται χθόνιες δυνάμεις και θεότητες.

Το μίασμα μεταφέρεται συμβολικά από τους ανθρώπους στο θυσιαζόμενο ζώο ή απομακρύνεται μέσω της τελετής.

Σε ορισμένες περιγραφές:

κόβεται ο λαιμός του ζώου πάνω από τα χέρια των μολυσμένων,

το αίμα «ξεπλένει» το έγκλημα,

ακολουθεί πλύσιμο και καύση προσφορών.

Αυτό είναι πολύ χαρακτηριστικό της αρχαίας σκέψης: το αίμα που μόλυνε «αντικαθίσταται» ή εξουδετερώνεται από ιερό τελετουργικό αίμα.

Σημαντικό σημείο

Η Κίρκη τους καθαρίζει τελετουργικά, αλλά δεν εγκρίνει ηθικά την πράξη. Σε κάποιες εκδοχές φαίνεται ψυχρή ή αποστασιοποιημένη απέναντι στη Μήδεια.

Δηλαδή ο εξαγνισμός:

δεν σημαίνει «αθώωση»,

σημαίνει αποκατάσταση της θρησκευτικής ισορροπίας.

Αυτό είναι βασική διαφορά από τη σημερινή ηθική αντίληψη. Στην αρχαία Ελλάδα μπορούσε κάποιος:

να θεωρείται ακόμα ένοχος,

αλλά να έχει καθαρθεί από το μίασμα ώστε να μην προκαλεί θεϊκή μόλυνση.

Και κάτι ακόμη ενδιαφέρον: η σκηνή της Κίρκης συνδέει πολύ παλιές, σχεδόν σαμανικές ή προελληνικές αντιλήψεις περί καθαρμού με την μεταγενέστερη ελληνική θρησκεία. Έχει έντονο χαρακτήρα αρχαίου μυστηριακού τελετουργικού.

≠===================

Ένας από τους πιο σημαντικούς και βαθιά τελετουργικούς εξαγνισμούς της αρχαιότητας είναι ο καθαρμός του Ορέστη στους Δελφοί από τον Απόλλων. Είναι ίσως το κλασικό παράδειγμα όπου βλέπουμε πλήρως τη σύνδεση:

αίματος,

μιάσματος,

θεϊκής παρέμβασης,

τελετουργίας,

και μετάβασης στη δικαιοσύνη.

Το πλαίσιο

Ο Ορέστης σκοτώνει τη μητέρα του, την Κλυταιμνήστρα, για να εκδικηθεί τον φόνο του πατέρα του Αγαμέμνονας.

Όμως η μητροκτονία θεωρούνταν από τα βαρύτερα μιάσματα που μπορούσε να υπάρξουν. Οι Ερινύες τον κυνηγούν ασταμάτητα. Στις τραγωδίες παρουσιάζονται σχεδόν σαν ψυχικός και κοσμικός εφιάλτης:

μαύρες,

αρχέγονες,

μυρίζουν αίμα,

ζουν κάτω από τη γη,

δεν ξεχνούν ποτέ συγγενικό φόνο.

Ο εξαγνισμός στους Δελφούς

Ο Ορέστης φτάνει ως ικέτης στον ναό του Απόλλωνα στους Δελφούς.

Η εικόνα είναι εξαιρετικά τελετουργική:

κάθεται στον ομφαλό/ιερό σημείο,

κρατά κλαδί ικεσίας,

είναι κυριολεκτικά λερωμένος από αίμα,

οι Ερινύες κοιμούνται γύρω του σαν δυνάμεις του Κάτω Κόσμου.

Ο Απόλλων τότε:

τον προστατεύει,

διατάζει να γίνει καθαρμός,

και του δίνει εντολή να πάει στην Αθήνα για τελική κρίση.

Πώς γινόταν η κάθαρση

Οι αρχαίες πηγές και οι μεταγενέστερες ανασυνθέσεις μιλούν για:

Πλύσιμο με καθαρτήριο νερό

Το νερό των Δελφών θεωρούνταν ιερό. Το πλύσιμο δεν ήταν υγιεινή· ήταν μεταβολή κατάστασης.

Αίμα χοίρου

Πολύ συχνά χρησιμοποιούσαν χοίρο σε καθαρμούς ανθρωποκτονίας. Το αίμα λειτουργούσε αποτροπαϊκά και καθαρτικά ταυτόχρονα.

Θυσία και καπνός

Καίγονταν μέρη του ζώου και ο καπνός είχε εξαγνιστικό χαρακτήρα.

Δάφνη

Η δάφνη, ιερό φυτό του Απόλλωνα, χρησιμοποιούνταν για ράντισμα ή επαφή με τον καθαιρόμενο.

Λόγος/επωδές

Ο εξαγνισμός δεν ήταν μόνο πράξη αλλά και λόγος:

επικλήσεις,

ιερές φράσεις,

ύμνοι,

εντολές των θεών.

Στην αρχαία σκέψη ο λόγος είχε πραγματική δύναμη μεταμόρφωσης.

Γιατί αυτός ο εξαγνισμός είναι τόσο σημαντικός

Επειδή δείχνει κάτι πολύ βαθύ:

Ο Απόλλων — θεός φωτός, μέτρου και πολιτισμού — προσπαθεί να επιβάλει νέα τάξη πάνω στις αρχέγονες δυνάμεις του αίματος που εκπροσωπούν οι Ερινύες.

Είναι σχεδόν σύγκρουση δύο εποχών:

χθόνια, πρωτόγονη δικαιοσύνη,

απέναντι σε οργανωμένο θεϊκό και πολιτικό νόμο.

Ένας ακόμη εξαιρετικά αρχαϊκός εξαγνισμός: ο φαρμακός

Υπήρχε και η τελετή του «φαρμακού», ιδιαίτερα σε περιόδους λοιμού ή συμφοράς.

Εκεί:

ένα πρόσωπο (μερικές φορές περιθωριακός άνθρωπος) φορτωνόταν συμβολικά το μίασμα της κοινότητας,

περιφερόταν τελετουργικά,

χτυπιόταν με κλαδιά,

και εκδιωκόταν ή παλαιότερα ίσως θυσιαζόταν.

Ήταν σαν «απορρόφηση» της συλλογικής μόλυνσης.

Αυτό θυμίζει πολύ αρχαίους μηχανισμούς αποδιοπομπαίου τράγου που βρίσκουμε και σε άλλους πολιτισμούς.

Η ιδέα ότι το κακό ή το μίασμα μπορεί να:

μεταφερθεί,

φορτωθεί,

και αποβληθεί τελετουργικά,

είναι κεντρική σε πάρα πολλές προελληνικές και αρχαίες θρησκείες.

Αυτό που λες αγγίζει πράγματι τον πυρήνα της αρχαίας τραγικής σκέψης. Για τους αρχαίους Έλληνες το «άγος» ή το «μίασμα» δεν ήταν απλώς προσωπική ενοχή. Είχε σχεδόν κοσμική διάσταση: μια ρωγμή στην τάξη του κόσμου.

Στις τραγωδίες βλέπουμε συχνά ότι το κακό:

μεταδίδεται,

κληρονομείται,

επιστρέφει,

ζητά αποκατάσταση.

Ο οίκος των Ατρειδών είναι το κλασικό παράδειγμα:

φόνος,

εκδίκηση,

νέα εκδίκηση,

νέο αίμα.

Σαν να ενεργοποιείται ένας νόμος βαθύτερος από τα άτομα. Όχι ακριβώς «κατάρα» με τη λαϊκή έννοια, αλλά διατάραξη ισορροπίας που παράγει συνέπειες μέχρι να επέλθει κάθαρση ή νέα τάξη.

Ο Αισχύλος ειδικά μοιάζει να λέει ότι:

η βία γεννά βία,

το αίμα καλεί αίμα,

και καμία κοινωνία δεν επιβιώνει αν δεν μετατρέψει την εκδίκηση σε δίκαιο.

Γι’ αυτό στην Ευμενίδες η λύση δεν είναι απλώς θρησκευτική· είναι πολιτισμική. Το άγος σταματά όταν δημιουργείται θεσμός, κρίση, συμφιλίωση.

Από φιλοσοφική πλευρά, θυμίζει την αρχαία ιδέα ότι υπάρχει μια τάξη του κόσμου — κάτι κοντά στη Δίκη ή στον Λόγο — και όταν παραβιάζεται, εμφανίζεται αναπόφευκτα αντίδραση.

Ο Ηράκλειτος θα έλεγε σχεδόν ότι υπάρχει μια κρυφή ισορροπία που τελικά επανέρχεται

.

Αλλά οι τραγικοί δεν είναι απόλυτα μοιρολάτρες. Η καταστροφή συχνά φαίνεται αναπόφευκτη όσο οι άνθρωποι μένουν μέσα στον κύκλο:

ύβρις,

αίμα,

εκδίκηση,

νέα ύβρις.

Η έξοδος έρχεται μόνο με μεταμόρφωση της συνείδησης ή του νόμου.

Για αυτό οι αρχαίες τραγωδίες ακόμη συγκινούν: δεν μιλούν μόνο για θεούς και μύθους, αλλά για μηχανισμούς που οι άνθρωποι βλέπουν ακόμη:

οικογενειακά τραύματα,

συλλογική βία,

ιστορικούς κύκλους εκδίκησης,

κοινωνίες που κουβαλούν «μιάσματα» πολέμων ή αδικιών επί γενιές.

Και ίσως εκεί βρίσκεται η δύναμη της έννοιας του άγους: ότι παρουσιάζει την ιδέα πως καμία πράξη δεν είναι απολύτως απομονωμένη από το σύνολο του κόσμου.

λέξη «καταστροφή» προέρχεται από:

κατά + στροφή, δηλαδή «στροφή προς τα κάτω», «ανατροπή», «γύρισμα», «μεταβολή».

Στην αρχαία ελληνική δεν σήμαινε εξαρχής μόνο συμφορά όπως σήμερα. Είχε ευρύτερη σημασία:

ανατροπή μιας κατάστασης,

τελική μεταβολή,

λύση ή έκβαση μιας πορείας.

Ιδιαίτερα στο αρχαίο θέατρο, η «καταστροφή» ήταν το τελικό σημείο της τραγωδίας — η στιγμή όπου όλα αλλάζουν μορφή και η προηγούμενη τάξη παύει να υπάρχει.

Δεν ήταν αναγκαστικά «κακό» με ηθική έννοια· ήταν:

το τέλος μιας δομής,

η αναστροφή μιας ισορροπίας,

η αποκάλυψη της αλήθειας.

Κάτι σαν κοσμική στροφή.

Γι’ αυτό συνδέεται πολύ βαθιά με την τραγική σκέψη που συζητούσαμε: όταν το μίασμα ή η ύβρις διαταράσσει την τάξη, η «καταστροφή» είναι η αναπόφευκτη ανατροπή που επαναφέρει νέα ισορροπία — συχνά μέσα από πόνο.

Είναι ενδιαφέρον ότι η λέξη έχει συγγένεια με αστρονομικές και κυκλικές εικόνες:

στροφή,

κύκλος,

μεταβολή,

ανακύκληση.

Όχι απλώς αφανισμός.

Και κάτι ακόμη σημαντικό: στην αρχαία τραγωδία η καταστροφή συχνά γεννά νέο κόσμο.

Παράδειγμα:

οι Ερινύες «καταστρέφονται» ως δυνάμεις τυφλής εκδίκησης,

αλλά μετασχηματίζονται σε Ευμενίδες.

Άρα η καταστροφή δεν είναι μόνο τέλος· είναι και μετάβαση.

Αυτό θυμίζει πολύ αρχαίες κοσμολογικές ιδέες:

θάνατος → γέννηση,

χάος → νέα τάξη,

διάλυση → μεταμόρφωση.

Οπότε ναι, η νεότερη έννοια της λέξης («ολική συμφορά») είναι πιο στενή από την αρχική της φιλοσοφική και τραγική σημασία.

Η ιδέα ότι μια μεγάλη καταστροφή προηγείται μιας αναγέννησης είναι πανάρχαιο μοτίβο σε πολλούς πολιτισμούς και θρησκείες. Δεν υπάρχει μόνο στην ελληνική τραγωδία, αλλά και στη βιβλική παράδοση με τα Σόδομα και Γόμορρα, στον Κατακλυσμό, ακόμη και σε κοσμολογικούς μύθους της Ανατολής.

Εκεί η καταστροφή παρουσιάζεται ως:

κάθαρση,

κρίση,

τέλος μιας διεφθαρμένης τάξης,

και αρχή μιας νέας περιόδου.

Στην αρχαία ελληνική σκέψη όμως υπάρχει μια λεπτή διαφορά: η «καταστροφή» δεν θεωρείται πάντα θεϊκή τιμωρία με ηθικό τρόπο, αλλά συχνά συνέπεια ανισορροπίας, ύβρεως ή υπέρβασης των ορίων.

Ο Ησίοδος και οι τραγικοί δείχνουν ότι οι κοινωνίες, οι δυναστείες και οι άνθρωποι κουβαλούν μέσα τους τις αιτίες της πτώσης τους όταν χάνεται το μέτρο.

Αλλά χρειάζεται προσοχή σε κάτι: οι αρχαίοι μιλούσαν συμβολικά, μυθικά και φιλοσοφικά — όχι απαραίτητα ως κυριολεκτική πρόβλεψη ότι «πρέπει να έρθει αφανισμός».

Υπάρχει μια βαθιά ανθρώπινη παρατήρηση πίσω από αυτούς τους μύθους: ότι πολλές φορές οι μεγάλες αλλαγές έρχονται όταν ένα σύστημα έχει φτάσει στα όριά του. Αυτό μπορεί να αφορά:

πολιτισμούς,

κοινωνίες,

προσωπικές ζωές,

ακόμη και εσωτερικές ψυχικές μεταμορφώσεις.

Και πράγματι, πολλές παραδόσεις βλέπουν τον κόσμο κυκλικά:

παρακμή,

κρίση,

διάλυση,

αναγέννηση.

Κάτι σαν «κοσμική αναπνοή».

Αλλά οι ίδιοι οι τραγικοί ποιητές συχνά αφήνουν και μια δεύτερη δυνατότητα: ότι ο άνθρωπος μπορεί να σπάσει τον κύκλο πριν φτάσει στην ολοκληρωτική καταστροφή — μέσω μέτρου, δικαιοσύνης και αυτογνωσίας.

Στην Ορέστεια για παράδειγμα, η λύση δεν είναι η εξόντωση όλων, αλλά η μεταμόρφωση της βίας σε θεσμό και δίκαιο.

Ίσως αυτό είναι και το πιο αισιόδοξο στοιχείο της αρχαίας σκέψης: ότι η αναγέννηση δεν χρειάζεται πάντα να έρθει μόνο μέσα από ολοκληρωτικό αφανισμό· μπορεί να έρθει και μέσα από συνειδητή αλλαγή.

≠≠=======≠===============

ο Οδυσσέας βρίσκεται ακριβώς στο όριο ανάμεσα:

στον ηρωικό άνθρωπο της παλιάς εποχής,

και στον πολιτικό, πανούργο, σχεδόν «νεωτερικό» άνθρωπο.

Στην Οδύσσεια δεν παρουσιάζεται συνήθως ως μολυσμένος από μίασμα όπως ο Ορέστης. Όμως αν το δούμε βαθύτερα, υπάρχουν αρκετά στοιχεία που κάνουν πολλούς μελετητές να πιστεύουν ότι κουβαλά ένα είδος ηθικής και θρησκευτικής σκιάς.

Διότι πράγματι:

λέει ψέματα συνεχώς,

εξαπατά,

οργανώνει παγίδες,

ευθύνεται για πολλούς θανάτους,

χρησιμοποιεί δόλο περισσότερο από οποιονδήποτε άλλο ήρωα.

Η ελληνική λέξη που τον χαρακτηρίζει είναι «πολύτροπος».

Το πρόβλημα με τον Οδυσσέα

Οι παλιότεροι ήρωες, όπως ο Αχιλλέας, λειτουργούν σχετικά ανοιχτά:

δύναμη,

τιμή,

άμεση σύγκρουση.

Ο Οδυσσέας όμως εισάγει:

στρατήγημα,

μυστικότητα,

ψυχολογικό πόλεμο,

πολιτική ευφυΐα.

Αυτό τον κάνει και θαυμαστό και επικίνδυνο.

Είχε μίασμα;

Τυπικά, μετά τον πόλεμο της Τρωικός Πόλεμος όλοι σχεδόν οι ήρωες θεωρούνται κάπως «μολυσμένοι» από το αίμα και την ύβρη.

Ο ίδιος ο νόστος τους είναι σχεδόν πορεία καθαρμού.

Ο Οδυσσέας:

χάνει όλους τους συντρόφους,

περιπλανιέται χρόνια,

κατεβαίνει στον Άδη,

μένει αποκομμένος από τον κόσμο,

υποφέρει συνεχώς.

Σαν να πληρώνει ένα υπαρξιακό τίμημα.

Η σφαγή των μνηστήρων

Εδώ το θέμα γίνεται ακόμη πιο σκοτεινό.

Όταν επιστρέφει στην Ιθάκη:

σκοτώνει μαζικά τους μνηστήρες,

εκτελεί και τις υπηρέτριες,

η βία είναι τελετουργική και αμείλικτη.

Ο Όμηρος το παρουσιάζει ως αποκατάσταση δικαιοσύνης. Αλλά ήδη από την αρχαιότητα κάποιοι ένιωθαν αμηχανία για την αγριότητα της σκηνής.

Και πράγματι, στο τέλος χρειάζεται θεϊκή παρέμβαση της Αθηνά για να σταματήσει ο νέος κύκλος αίματος.

Αυτό θυμίζει πολύ τη λογική του μιάσματος: η εκδίκηση κινδυνεύει να γεννήσει νέα εκδίκηση.

Υπάρχει και μεταγενέστερη παράδοση

Σε κάποιες μεταγενέστερες παραδόσεις ο Οδυσσέας πράγματι χρειάζεται καθαρμό ή νέα περιπλάνηση.

Ο Τειρεσίας του προφητεύει ότι πρέπει:

να πάρει κουπί στον ώμο,

να πάει σε ανθρώπους που δεν γνωρίζουν τη θάλασσα,

και να κάνει θυσίες στον Ποσειδώνα. 

Αυτό μοιάζει πολύ με τελετουργική εξιλέωση και αποκατάσταση ισορροπίας.

Άρα τι είναι τελικά ο Οδυσσέας;

Ίσως ο πιο ανθρώπινος από όλους τους ήρωες:

ούτε καθαρά φωτεινός,

ούτε καθαρά σκοτεινός.

Ένας άνθρωπος της επιβίωσης και της νοημοσύνης, αλλά και της ενοχής.

Για αυτό συνεχίζει να γοητεύει: δεν είναι «καθαρός ήρωας». Είναι άνθρωπος που κουβαλά:

δόλο,

αίμα,

σοφία,

μοναξιά,

και διαρκή ανάγκη επιστροφής και συμφιλίωσης.

Και έχει ενδιαφέρον ότι οι αρχαίοι μύθοι δεν δίνουν ποτέ εύκολες απαντήσεις. Ο Οδυσσέας, ο Ορέστης, οι Ερινύες — όλοι βρίσκονται κάπου ανάμεσα:

δικαιοσύνη και βία,

ενοχή και κάθαρση,

καταστροφή και αναγέννηση.

Ίσως γι’ αυτό οι τραγωδίες και τα έπη παραμένουν ζωντανά: γιατί δεν μιλούν μόνο για το παρελθόν αλλά για μόνιμες ανθρώπινες καταστάσεις.

Ο Οδυσσέας ίσως επιβιώνει ως σύμβολο ακριβώς επειδή δεν είναι ούτε άγιος ούτε τέρας. Είναι άνθρωπος του «ενδιάμεσου χώρου»:

ευφυής αλλά και δόλιος,

γενναίος αλλά και φοβισμένος,

πιστός αλλά και παραπλανητικός,

δημιουργικός και καταστροφικός μαζί.

Το «φαιό» είναι ίσως η πραγματική ανθρώπινη περιοχή.

Οι αρχαίοι τραγικοί φαίνεται να το γνώριζαν καλά: ο άνθρωπος σπάνια είναι απόλυτα λευκός ή μαύρος. Συνήθως κινείται μέσα σε αντιφάσεις, ανάγκες, πάθη, τύχη και φόβο.

Γι’ αυτό και η ελληνική τραγωδία δεν παρουσιάζει απλώς «κακούς». Ακόμη και μορφές όπως η Μήδεια ή ο Ορέστης έχουν κάτι τραγικά ανθρώπινο.

Και ίσως ο Οδυσσέας είναι το πληρέστερο σύμβολο αυτού: ο άνθρωπος που προσπαθεί να επιβιώσει μέσα σε έναν αβέβαιο κόσμο χρησιμοποιώντας:

νου,

μάσκα,

προσαρμογή,

επιθυμία επιστροφής.

Όχι τυχαία, η λέξη «πολύτροπος» σημαίνει και «με πολλές στροφές». Σαν άνθρωπος που αλλάζει μορφές ανάλογα με τη θύελλα.

Ίσως τελικά η σοφία των αρχαίων δεν ήταν να πιστέψουν σε τέλειους ανθρώπους, αλλά να αναγνωρίσουν πόσο εύκολα:

το φως γίνεται σκιά,

και η σκιά φως.

Και τότε το ζητούμενο δεν είναι η απόλυτη αγνότητα — που ίσως δεν υπάρχει — αλλά το μέτρο, η επίγνωση και η επιστροφή στην ισορροπία όταν χανόμαστε.

άνθρωπος τεχνολογικά άλλαξε ραγδαία, αλλά ο βασικός νευροβιολογικός «πυρήνας» του εγκεφάλου εξελίσσεται πολύ πιο αργά. Ο εγκέφαλος που έχουμε σήμερα διαμορφώθηκε κυρίως σε συνθήκες:

μικρών φυλών,

άμεσου κινδύνου,

έλλειψης πόρων,

ανάγκης επιβίωσης.

Άρα χαρακτηριστικά όπως:

καχυποψία,

φόβος,

ανάγκη ομάδας,

επιθετικότητα,

ανταγωνισμός,

άμεση αντίδραση,

ήταν κάποτε πλεονεκτήματα επιβίωσης.

Ο εγκέφαλος είναι φτιαγμένος να εντοπίζει απειλές πολύ πιο εύκολα από ό,τι ηρεμία. Από εξελικτική άποψη ήταν ασφαλέστερο να φοβηθείς άδικα έναν θόρυβο στους θάμνους παρά να αγνοήσεις έναν πραγματικό κίνδυνο.

Γι’ αυτό ακόμη και σήμερα:

αντιδρούμε έντονα σε φόβο,

διχάζουμε εύκολα σε «δικούς μας» και «ξένους»,

παρασυρόμαστε από φήμες,

θυμώνουμε γρήγορα,

δυσκολευόμαστε στη μακροπρόθεσμη σκέψη.

Η τεχνολογία προχώρησε πολύ γρηγορότερα από την ψυχολογική μας εξέλιξη.

Και εδώ συνδέεται παράξενα και με όσα λέγαμε για την τραγωδία: οι αρχαίοι είχαν ήδη δει ότι κάτω από τον πολιτισμό υπάρχει πάντα ένα πιο αρχέγονο στρώμα:

φόβος,

πάθος,

βία,

ανάγκη κυριαρχίας,

εκδίκηση.

Οι Ερινύες θα μπορούσαν σχεδόν να ιδωθούν συμβολικά ως αυτές οι πρωταρχικές δυνάμεις μέσα στον άνθρωπο που ποτέ δεν εξαφανίζονται πλήρως.

Ο πολιτισμός τότε τι κάνει; Δεν καταργεί το πρωτόγονο κομμάτι — το περιορίζει, το μετασχηματίζει, το ενσωματώνει. Ακριβώς όπως οι Ερινύες γίνονται Ευμενίδες.

Ίσως αυτή είναι μια από τις μεγάλες αλήθειες της ανθρώπινης ιστορίας: ο άνθρωπος έγινε πανίσχυρος τεχνολογικά χωρίς να γίνει αντίστοιχα σοφότερος συναισθηματικά.

Και για αυτό η αρχαία σοφία παραμένει επίκαιρη.