Το τυχαίο...Θέλουμε να ξέρουμε τι σημαίνει που υπάρχουμε.

Δημήτρη Νανόπουλου «Ο κβαντικός μύθος του Σισύφου» 

«Οι ραγδαίες εξελίξεις στην Αστροσωματιδιακή Φυσική –την ενοποιημένη Φυσική του Μικρόκοσμου και του Μακρόκοσμου– υποδεικνύουν ένα Σύμπαν που ίσως να γεννήθηκε ως κβαντική διακύμανση από το κβαντικό κενό, το οποίο πολλοί ταυτίζουν με το απόλυτο “τίποτα”.

»Αναδύεται έτσι ένα νέο φιλοσοφικό σύστημα, που θυμίζει σαφώς τη φιλοσοφία του παραλόγου όπως την παρουσίασε ο Αλμπέρ Καμύ στον Μύθο του Σίσυφου. Θα μπορούσαμε να πούμε, σχηματικά, ότι ζούμε μέσα σε ένα Σύμπαν “παράλογο” και “αδιάφορο”.

»Και όμως, αυτή η αδιαφορία είναι η πιο ειλικρινής μορφή “σχέσης” που μπορεί να μας “προσφέρει” το Σύμπαν. Γιατί μέσα σε αυτή την απουσία νοήματος, ουσιαστικά γεννιέται η δική μας ανάγκη να ανακαλύψουμε το νόημα. “Κάπου, κάτι εκπληκτικό περιμένει να ανακαλυφθεί” λέει ο Καρλ Σαγκάν. Και προσωπικά πιστεύω ότι η ίδια η ανθρώπινη περιέργεια είναι μια από τις πιο καθαρές αποδείξεις ότι υπάρχουμε: curiosus, ergo sum. (…)

»Ισως εκεί να βρίσκεται και η διαφορά μας από τα υπόλοιπα όντα: δεν αρκούμαστε να υπάρχουμε. Θέλουμε να ξέρουμε τι σημαίνει που υπάρχουμε. Και αυτό, όσο κι αν μοιάζει μάταιο, είναι η πιο συγκινητική μορφή αξιοπρέπειας που διαθέτει ο άνθρωπος».

 «Πώς επιλέγουμε να σταθούμε μέσα στην απεραντοσύνη». «Ναι, ακριβώς: λένε πολλοί: νιώθω ασήμαντος, μηδαμινός κάτω από τον έναστρο ουρανό. Κι όμως, λέω εγώ, αποτελείς μέρος του. Οσο μικρός κι αν είσαι, είσαι αναπόσπαστο κομμάτι αυτού του δέους που μας περιβάλλει. Απομένει στον καθένα μας πώς θα το δει αυτό: νιώθοντας ασήμαντος ή νιώθοντας πως κι εσύ αποτελείς μέρος της απεραντοσύνης;».

Αν όλα ήταν απολύτως σταθερά», σημειώνει, «δεν θα υπήρχε τίποτα να κατανοήσουμε. Η κβαντική αβεβαιότητα, που κάποτε θεωρήθηκε πρόβλημα, αποδεικνύεται η συνθήκη της γνώσης – ο λόγος που μπορούμε να ρωτάμε. Το Σύμπαν είναι κατανοητό ακριβώς επειδή δεν είναι απολύτως προβλέψιμο».

Η ζωή επέμεινε – Από τις κβαντικές διακυμάνσεις του κενού έως τις μεταλλάξεις του DNA, η Φύση επινοεί τρόπους να επιβιώνει μέσα από το απρόβλεπτο. Η ζωή, όπως και το Σύμπαν, δεν σχεδιάστηκε, επέμεινε.

Αρα, ο Αϊνστάιν είχε λάθος που έλεγε ότι ο Θεός δεν παίζει ζάρια; «Εγώ αυτό που λέω και γράφω στο βιβλίο είναι ότι η περίφημη τυχαιότητα της κβαντομηχανικής, που τόσο ζόριζε όχι μόνο τον Αϊνστάιν αλλά και τόσες άλλες μεγαλοφυΐες της Φυσικής των αρχών του εικοστού αιώνα, η τυχαιότητα λοιπόν δεν συνιστά αταξία αλλά γεννήτρια: είναι μηχανισμός δημιουργίας. Εγώ θα πω ότι η Φύση παίζει ζάρια, όχι κάποιος θεός, όμως οι ζαριές της υπακούουν σε νόμους. Δηλαδή: η τυχαιότητα μπορεί να ενέχει χάος, όμως αυτό το χάος μην το βλέπουμε σαν το αντίθετο της τάξης αλλά σαν το υπόστρωμά της. Το συγκλονιστικό εδώ είναι ότι ψήγματα αυτών των σύγχρονων θεωριών της Φυσικής είχαν ήδη αναπτύξει άνθρωποι όπως ο Ηράκλειτος, ο Πυθαγόρας, ο Δημόκριτος.

«Το Σύμπαν»,  «δεν σχεδιάστηκε: αυτοοργανώθηκε». «Ναι, όντως, δεν θυμάμαι αν χρησιμοποιώ τον όρο “κβαντικός δαρβινισμός”, αλλά περί αυτού πρόκειται: από το μικροσωματιδιακό επίπεδο ακόμα, ό,τι επιζεί, ό,τι αντέχει είναι αυτό που μπορεί και προσαρμόζεται διαρκώς. Το θεωρώ συγκλονιστικό: να βλέπεις πώς το τυχαίο της Φύσης μετατρέπεται σε λογική ύπαρξη. Από τις κβαντικές διακυμάνσεις του κενού έως τις μεταλλάξεις του DNA, η Φύση επινοεί τρόπους να επιβιώνει μέσα από το απρόβλεπτο. Η ζωή, όπως και το Σύμπαν, δεν σχεδιάστηκε, επέμεινε».

Δημήτρης Νανόπουλος: «Η Φύση παίζει ζάρια»

«Το Σύμπαν αυτοοργανώθηκε. Το χάος είναι το υπόστρωμα της τάξης. Κι αυτό δεν το ανακαλύψαμε τώρα. Κάτι είχαν ψυχανεμιστεί ο Ηράκλειτος, ο Πυθαγόρας, ο Δημόκριτος. Τι στο καλό έπιναν οι αρχαίοι Έλληνες ; 

«Θέλουμε να ξέρουμε τι σημαίνει που υπάρχουμε. Και αυτό, όσο κι αν μοιάζει μάταιο, είναι η πιο συγκινητική μορφή αξιοπρέπειας που διαθέτει o άνθρωπος» 

…«Το κρίσιμο δεν είναι αν το Σύμπαν είναι αδιάφορο προς εμάς, αλλά το πώς εμείς στεκόμαστε απέναντι σε αυτό, τι μπορούμε να πάρουμε από το Σύμπαν, πώς μπορούμε να το κατανοήσουμε και έως πού μπορούμε να κατανοήσουμε τις βαθύτερες δομές του. […] Η Φύση δείχνει ότι η ουσία των πραγμάτων δεν είναι το απόλυτο μηδέν, αλλά η δόνηση. Δηλαδή, η πραγματικότητα δεν είναι στατική, είναι μουσική. […] Αν όλα ήταν απολύτως σταθερά, δεν θα υπήρχε τίποτα να κατανοήσουμε. Η κβαντική αβεβαιότητα, που κάποτε θεωρήθηκε πρόβλημα, αποδεικνύεται η συνθήκη της γνώσης, ο λόγος που μπορούμε να ρωτάμε. Το Σύμπαν είναι κατανοητό ακριβώς επειδή δεν είναι απολύτως προβλέψιμο».

–Άρα ο Αϊνστάιν είχε λάθος που έλεγε ότι ο Θεός δεν παίζει ζάρια;

«Εγώ αυτό που λέω και γράφω στο βιβλίο είναι ότι η περίφημη τυχαιότητα της κβαντομηχανικής, που τόσο ζόριζε όχι μόνο τον Αϊνστάιν αλλά και τόσες άλλες μεγαλοφυΐες της Φυσικής των αρχών του εικοστού αιώνα, η τυχαιότητα λοιπόν δεν συνιστά αταξία αλλά γεννήτρια: είναι μηχανισμός δημιουργίας. Εγώ θα πω ότι η Φύση παίζει ζάρια, όχι κάποιος θεός, όμως οι ζαριές της υπακούουν σε νόμους. Δηλαδή: η τυχαιότητα μπορεί να ενέχει χάος, όμως αυτό το χάος μην το βλέπουμε σαν το αντίθετο της τάξης, αλλά σαν το υπόστρωμά της».

–Κάπου εδώ θα μπορούσε να μπει στη συζήτηση και ο Θεός; 

«Το θίγω αυτό το τεράστιο ζήτημα και στο βιβλίο. Απαντώ λοιπόν πως δεν μας λείπει ο Θεός, μας λείπει η ωριμότητα να ζήσουμε χωρίς Αυτόν. Το πιο σημαντικό ακόμα είναι το εξής: χωρίς Θεό, έλεγε ο Ντοστογιέφσκι, δεν υπάρχει καμία αξία στη ζωή. Στο θέατρο του παραλόγου, στον Καμύ, που με απασχολεί και στο βιβλίο, η απουσία του Θεού μπορεί, ενδεχομένως, να συνιστά απουσία νοήματος. Πάνω σε αυτό εγώ λέω ότι η επιστήμη δεν ακυρώνει το νόημα· αντίθετα, μας το γυρίζει πίσω, σε εμάς. Ας θυμίσω εδώ τι γράφει ο Καμύ στον “Μύθο του Σίσυφου”: “Ο άνθρωπος εφηύρε τον Θεό για να μη σκοτωθεί. Ιδού η περίληψη της παγκόσμιας Ιστορίας έως αυτή τη στιγμή”».