Το τυχαίο...Θέλουμε να ξέρουμε τι σημαίνει που υπάρχουμε.

Δημήτρη Νανόπουλου «Ο κβαντικός μύθος του Σισύφου» 

«Οι ραγδαίες εξελίξεις στην Αστροσωματιδιακή Φυσική –την ενοποιημένη Φυσική του Μικρόκοσμου και του Μακρόκοσμου– υποδεικνύουν ένα Σύμπαν που ίσως να γεννήθηκε ως κβαντική διακύμανση από το κβαντικό κενό, το οποίο πολλοί ταυτίζουν με το απόλυτο “τίποτα”.

»Αναδύεται έτσι ένα νέο φιλοσοφικό σύστημα, που θυμίζει σαφώς τη φιλοσοφία του παραλόγου όπως την παρουσίασε ο Αλμπέρ Καμύ στον Μύθο του Σίσυφου. Θα μπορούσαμε να πούμε, σχηματικά, ότι ζούμε μέσα σε ένα Σύμπαν “παράλογο” και “αδιάφορο”.

»Και όμως, αυτή η αδιαφορία είναι η πιο ειλικρινής μορφή “σχέσης” που μπορεί να μας “προσφέρει” το Σύμπαν. Γιατί μέσα σε αυτή την απουσία νοήματος, ουσιαστικά γεννιέται η δική μας ανάγκη να ανακαλύψουμε το νόημα. “Κάπου, κάτι εκπληκτικό περιμένει να ανακαλυφθεί” λέει ο Καρλ Σαγκάν. Και προσωπικά πιστεύω ότι η ίδια η ανθρώπινη περιέργεια είναι μια από τις πιο καθαρές αποδείξεις ότι υπάρχουμε: curiosus, ergo sum. (…)

»Ισως εκεί να βρίσκεται και η διαφορά μας από τα υπόλοιπα όντα: δεν αρκούμαστε να υπάρχουμε. Θέλουμε να ξέρουμε τι σημαίνει που υπάρχουμε. Και αυτό, όσο κι αν μοιάζει μάταιο, είναι η πιο συγκινητική μορφή αξιοπρέπειας που διαθέτει ο άνθρωπος».

 «Πώς επιλέγουμε να σταθούμε μέσα στην απεραντοσύνη». «Ναι, ακριβώς: λένε πολλοί: νιώθω ασήμαντος, μηδαμινός κάτω από τον έναστρο ουρανό. Κι όμως, λέω εγώ, αποτελείς μέρος του. Οσο μικρός κι αν είσαι, είσαι αναπόσπαστο κομμάτι αυτού του δέους που μας περιβάλλει. Απομένει στον καθένα μας πώς θα το δει αυτό: νιώθοντας ασήμαντος ή νιώθοντας πως κι εσύ αποτελείς μέρος της απεραντοσύνης;».

Αν όλα ήταν απολύτως σταθερά», σημειώνει, «δεν θα υπήρχε τίποτα να κατανοήσουμε. Η κβαντική αβεβαιότητα, που κάποτε θεωρήθηκε πρόβλημα, αποδεικνύεται η συνθήκη της γνώσης – ο λόγος που μπορούμε να ρωτάμε. Το Σύμπαν είναι κατανοητό ακριβώς επειδή δεν είναι απολύτως προβλέψιμο».

Η ζωή επέμεινε – Από τις κβαντικές διακυμάνσεις του κενού έως τις μεταλλάξεις του DNA, η Φύση επινοεί τρόπους να επιβιώνει μέσα από το απρόβλεπτο. Η ζωή, όπως και το Σύμπαν, δεν σχεδιάστηκε, επέμεινε.

Αρα, ο Αϊνστάιν είχε λάθος που έλεγε ότι ο Θεός δεν παίζει ζάρια; «Εγώ αυτό που λέω και γράφω στο βιβλίο είναι ότι η περίφημη τυχαιότητα της κβαντομηχανικής, που τόσο ζόριζε όχι μόνο τον Αϊνστάιν αλλά και τόσες άλλες μεγαλοφυΐες της Φυσικής των αρχών του εικοστού αιώνα, η τυχαιότητα λοιπόν δεν συνιστά αταξία αλλά γεννήτρια: είναι μηχανισμός δημιουργίας. Εγώ θα πω ότι η Φύση παίζει ζάρια, όχι κάποιος θεός, όμως οι ζαριές της υπακούουν σε νόμους. Δηλαδή: η τυχαιότητα μπορεί να ενέχει χάος, όμως αυτό το χάος μην το βλέπουμε σαν το αντίθετο της τάξης αλλά σαν το υπόστρωμά της. Το συγκλονιστικό εδώ είναι ότι ψήγματα αυτών των σύγχρονων θεωριών της Φυσικής είχαν ήδη αναπτύξει άνθρωποι όπως ο Ηράκλειτος, ο Πυθαγόρας, ο Δημόκριτος.

«Το Σύμπαν»,  «δεν σχεδιάστηκε: αυτοοργανώθηκε». «Ναι, όντως, δεν θυμάμαι αν χρησιμοποιώ τον όρο “κβαντικός δαρβινισμός”, αλλά περί αυτού πρόκειται: από το μικροσωματιδιακό επίπεδο ακόμα, ό,τι επιζεί, ό,τι αντέχει είναι αυτό που μπορεί και προσαρμόζεται διαρκώς. Το θεωρώ συγκλονιστικό: να βλέπεις πώς το τυχαίο της Φύσης μετατρέπεται σε λογική ύπαρξη. Από τις κβαντικές διακυμάνσεις του κενού έως τις μεταλλάξεις του DNA, η Φύση επινοεί τρόπους να επιβιώνει μέσα από το απρόβλεπτο. Η ζωή, όπως και το Σύμπαν, δεν σχεδιάστηκε, επέμεινε».

Δημήτρης Νανόπουλος: «Η Φύση παίζει ζάρια»

«Το Σύμπαν αυτοοργανώθηκε. Το χάος είναι το υπόστρωμα της τάξης. Κι αυτό δεν το ανακαλύψαμε τώρα. Κάτι είχαν ψυχανεμιστεί ο Ηράκλειτος, ο Πυθαγόρας, ο Δημόκριτος. Τι στο καλό έπιναν οι αρχαίοι Έλληνες ; 

«Θέλουμε να ξέρουμε τι σημαίνει που υπάρχουμε. Και αυτό, όσο κι αν μοιάζει μάταιο, είναι η πιο συγκινητική μορφή αξιοπρέπειας που διαθέτει o άνθρωπος» 

…«Το κρίσιμο δεν είναι αν το Σύμπαν είναι αδιάφορο προς εμάς, αλλά το πώς εμείς στεκόμαστε απέναντι σε αυτό, τι μπορούμε να πάρουμε από το Σύμπαν, πώς μπορούμε να το κατανοήσουμε και έως πού μπορούμε να κατανοήσουμε τις βαθύτερες δομές του. […] Η Φύση δείχνει ότι η ουσία των πραγμάτων δεν είναι το απόλυτο μηδέν, αλλά η δόνηση. Δηλαδή, η πραγματικότητα δεν είναι στατική, είναι μουσική. […] Αν όλα ήταν απολύτως σταθερά, δεν θα υπήρχε τίποτα να κατανοήσουμε. Η κβαντική αβεβαιότητα, που κάποτε θεωρήθηκε πρόβλημα, αποδεικνύεται η συνθήκη της γνώσης, ο λόγος που μπορούμε να ρωτάμε. Το Σύμπαν είναι κατανοητό ακριβώς επειδή δεν είναι απολύτως προβλέψιμο».

–Άρα ο Αϊνστάιν είχε λάθος που έλεγε ότι ο Θεός δεν παίζει ζάρια;

«Εγώ αυτό που λέω και γράφω στο βιβλίο είναι ότι η περίφημη τυχαιότητα της κβαντομηχανικής, που τόσο ζόριζε όχι μόνο τον Αϊνστάιν αλλά και τόσες άλλες μεγαλοφυΐες της Φυσικής των αρχών του εικοστού αιώνα, η τυχαιότητα λοιπόν δεν συνιστά αταξία αλλά γεννήτρια: είναι μηχανισμός δημιουργίας. Εγώ θα πω ότι η Φύση παίζει ζάρια, όχι κάποιος θεός, όμως οι ζαριές της υπακούουν σε νόμους. Δηλαδή: η τυχαιότητα μπορεί να ενέχει χάος, όμως αυτό το χάος μην το βλέπουμε σαν το αντίθετο της τάξης, αλλά σαν το υπόστρωμά της».

–Κάπου εδώ θα μπορούσε να μπει στη συζήτηση και ο Θεός; 

«Το θίγω αυτό το τεράστιο ζήτημα και στο βιβλίο. Απαντώ λοιπόν πως δεν μας λείπει ο Θεός, μας λείπει η ωριμότητα να ζήσουμε χωρίς Αυτόν. Το πιο σημαντικό ακόμα είναι το εξής: χωρίς Θεό, έλεγε ο Ντοστογιέφσκι, δεν υπάρχει καμία αξία στη ζωή. Στο θέατρο του παραλόγου, στον Καμύ, που με απασχολεί και στο βιβλίο, η απουσία του Θεού μπορεί, ενδεχομένως, να συνιστά απουσία νοήματος. Πάνω σε αυτό εγώ λέω ότι η επιστήμη δεν ακυρώνει το νόημα· αντίθετα, μας το γυρίζει πίσω, σε εμάς. Ας θυμίσω εδώ τι γράφει ο Καμύ στον “Μύθο του Σίσυφου”: “Ο άνθρωπος εφηύρε τον Θεό για να μη σκοτωθεί. Ιδού η περίληψη της παγκόσμιας Ιστορίας έως αυτή τη στιγμή”».

Ερινυες, Ευμενιδες,Εξαγνισμος, Μίασμα, Καθαρση

 Στην αρχαία ελληνική σκέψη — ιδιαίτερα στην αρχαϊκή και κλασική εποχή — ο φόνος, ακόμα και χωρίς πρόθεση πολλές φορές, θεωρούνταν ότι δημιουργεί μίασμα: μια μορφή θρησκευτικής και ηθικής μόλυνσης. Δεν ήταν απλώς «ενοχή» με τη σημερινή έννοια· πίστευαν ότι η πράξη διατάρασσε την κοσμική και θεϊκή τάξη και μπορούσε να μολύνει όχι μόνο τον δράστη αλλά και την πόλη, το σπίτι ή την οικογένεια.

Η ιδέα αυτή εμφανίζεται έντονα σε έργα όπως η Ορέστεια και στον μύθο του Ορέστης, που μετά τη μητροκτονία καταδιώκεται από τις Ερινύες μέχρι να καθαρθεί.

Τι ήταν το «μίασμα»

Το μίασμα θεωρούνταν:

αόρατη θρησκευτική ρύπανση,

προσβολή προς τους θεούς,

κίνδυνος για την κοινότητα,

κάτι που μπορούσε να φέρει αρρώστια, ατυχία ή θεϊκή τιμωρία.

Γι’ αυτό ο φονιάς συχνά:

απομονωνόταν,

δεν έμπαινε σε ιερά,

δεν συμμετείχε σε θυσίες ή δημόσιες τελετές,

πολλές φορές εξοριζόταν προσωρινά.

Πώς γινόταν ο εξαγνισμός (κάθαρση)

Η διαδικασία λεγόταν κάθαρσις ή εξαγνισμός και δεν ήταν πάντα ίδια. Εξαρτιόταν από:

αν ο φόνος ήταν εκ προθέσεως ή ακούσιος,

ποιος είχε σκοτωθεί,

ποια πόλη ή ποιο ιερό είχε την αρμοδιότητα.

Συνήθως περιλάμβανε:

1. Πλύσιμο με νερό

Το νερό θεωρούνταν καθαρτικό στοιχείο. Συχνά χρησιμοποιούσαν:

θαλασσινό νερό,

νερό από ιερή πηγή,

ράντισμα.

2. Θυσίες

Γίνονταν θυσίες ζώων προς θεότητες ή χθόνιες δυνάμεις. Το αίμα της θυσίας είχε συμβολικό καθαρτικό ρόλο.

3. Χρήση καθαρτικών υλικών

Όπως:

θειάφι,

φωτιά,

καπνός,

δάφνη.

Το θειάφι ειδικά θεωρούνταν ισχυρό μέσο απομάκρυνσης του μιάσματος.

4. Τελετουργίες από ειδικούς

Υπήρχαν καθαρτές ή ιερείς που αναλάμβαναν την τελετή. Μερικές οικογένειες ή πρόσωπα είχαν φήμη ειδικών εξαγνιστών.

Στη μυθολογία, ο Απόλλων καθαρίζει τον Ορέστη στους Δελφοί.

Η εξορία είχε σημαντικό ρόλο

Στην Αθήνα ειδικά, ο ακούσιος φονιάς συχνά έφευγε από την πόλη για κάποιο διάστημα. Η απομάκρυνση θεωρούνταν μέρος της κάθαρσης.

Δεν ήταν μόνο θρησκεία — ήταν και κοινωνικός μηχανισμός

Η έννοια του μιάσματος λειτουργούσε και πρακτικά:

απέτρεπε την αυτοδικία,

πίεζε για αποκατάσταση της τάξης,

συνέδεε το δίκαιο με τη θρησκεία.

Σιγά-σιγά, ιδιαίτερα στην κλασική εποχή, η πόλη και τα δικαστήρια άρχισαν να παίρνουν τον ρόλο που παλιότερα είχε κυρίως η θρησκευτική κάθαρση. Στην Δίκη του Ορέστη στον Άρειο Πάγο φαίνεται συμβολικά αυτή η μετάβαση: από την προσωπική εκδίκηση και το μίασμα προς τη θεσμική δικαιοσύνη.

Οι Ερινύες έγιναν «Ευμενίδες» μέσα από μια βαθιά συμβολική μεταμόρφωση στην τελευταία τραγωδία της Ορέστεια του Αισχύλος.

Οι Ερινύες ήταν αρχαίες χθόνιες θεότητες της εκδίκησης. Κυνηγούσαν κυρίως όσους έχυναν συγγενικό αίμα — ιδιαίτερα μητροκτόνους και πατροκτόνους. Ήταν φοβερές μορφές, συνδεδεμένες με το παλιό, πρωτόγονο δίκαιο του αίματος: «αίμα ζητά αίμα».

Όταν ο Ορέστης σκότωσε τη μητέρα του, την Κλυταιμνήστρα, για να εκδικηθεί τον φόνο του πατέρα του Αγαμέμνονας, οι Ερινύες άρχισαν να τον καταδιώκουν ασταμάτητα.

Η κρίσιμη στιγμή έρχεται στην Αθήνα.

Η Αθηνά ιδρύει δικαστήριο στον Άρειο Πάγο για να δικαστεί ο Ορέστης. Είναι πολύ σημαντικό: για πρώτη φορά η σύγκρουση δεν λύνεται με ατέρμονη εκδίκηση αλλά με θεσμική κρίση και ψήφο πολιτών.

Η δίκη λήγει ισόπαλη και η Αθηνά δίνει την αποφασιστική ψήφο υπέρ του Ορέστη. Οι Ερινύες εξοργίζονται, γιατί θεωρούν ότι καταπατήθηκε ο πανάρχαιος νόμος τους.

Και τότε συμβαίνει το καθοριστικό σημείο:

Η Αθηνά δεν τις καταστρέφει ούτε τις διώχνει. Τις πείθει να δεχθούν έναν νέο ρόλο μέσα στην πόλη. Τους προσφέρει:

τιμές,

λατρεία,

ιερό χώρο,

θέση προστάτιδων της δικαιοσύνης και της κοινωνικής ισορροπίας.

Έτσι οι φοβερές θεότητες της εκδίκησης μεταμορφώνονται σε «Ευμενίδες» — δηλαδή «οι καλοπροαίρετες», «οι ευνοϊκές».

Το όνομα μάλιστα είναι πιθανόν ευφημιστικό: οι άνθρωποι απέφευγαν να λένε το τρομακτικό όνομα «Ερινύες» και χρησιμοποιούσαν ένα ηπιότερο.

Ο συμβολισμός είναι τεράστιος:

από την προσωπική βεντέτα → στη δικαιοσύνη της πόλης,

από την τυφλή εκδίκηση → στη συμφιλίωση,

από το χάος του αίματος → στην οργανωμένη πολιτεία.

Ο Αισχύλος ουσιαστικά παρουσιάζει τη γέννηση του πολιτισμένου δικαίου της πόλης-κράτους. Οι παλιές δυνάμεις δεν εξαφανίζονται· ενσωματώνονται και εξημερώνονται.

Για αυτό το τέλος της τριλογίας θεωρείται ένα από τα πιο βαθιά πολιτικά και φιλοσοφικά κείμενα της αρχαιότητας.

≠≠≠===================

Ο Αψυρτος ήταν αδελφός της Μήδεια. Καθώς η Μήδεια είχε φύγει μαζί με τον Ιάσονα παίρνοντας το Χρυσόμαλλο Δέρας, ο Αψυρτος τους καταδίωξε.

Υπάρχουν διαφορετικές παραδόσεις για τον φόνο:

σε μία εκδοχή ο Ιάσονας τον σκοτώνει σε ενέδρα,

σε άλλη η ίδια η Μήδεια συμμετέχει,

σε παλαιότερους μύθους υπάρχει ακόμη και διαμελισμός του σώματος.

Όμως σε όλες σχεδόν τις παραδόσεις δημιουργείται φοβερό μίασμα, γιατί:

χύθηκε συγγενικό αίμα,

έγινε φόνος με δόλο,

υπήρξε παραβίαση ιερών κανόνων φιλοξενίας και συγγένειας.

Οι θεοί θεωρείται ότι οργίζονται και το ταξίδι των Αργοναυτών κινδυνεύει.

Τότε εμφανίζεται η Κίρκη, η οποία ήταν θεία της Μήδειας και ισχυρή μάγισσα-ιέρεια στο νησί Αιαία.

Πώς έγινε ο εξαγνισμός

Οι πηγές δεν δίνουν πάντα ακριβώς την ίδια λεπτομερή περιγραφή, αλλά ο βασικός πυρήνας είναι:

Η Κίρκη αναγνωρίζει ότι υπάρχει μίασμα αίματος.

Γίνεται τελετουργική κάθαρση με νερό και θυσίες.

Χρησιμοποιείται αίμα χοιριδίου ή άλλου ζώου ως καθαρτικό στοιχείο — κάτι συνηθισμένο σε αρχαίες καθαρτήριες τελετές.

Η Κίρκη επικαλείται χθόνιες δυνάμεις και θεότητες.

Το μίασμα μεταφέρεται συμβολικά από τους ανθρώπους στο θυσιαζόμενο ζώο ή απομακρύνεται μέσω της τελετής.

Σε ορισμένες περιγραφές:

κόβεται ο λαιμός του ζώου πάνω από τα χέρια των μολυσμένων,

το αίμα «ξεπλένει» το έγκλημα,

ακολουθεί πλύσιμο και καύση προσφορών.

Αυτό είναι πολύ χαρακτηριστικό της αρχαίας σκέψης: το αίμα που μόλυνε «αντικαθίσταται» ή εξουδετερώνεται από ιερό τελετουργικό αίμα.

Σημαντικό σημείο

Η Κίρκη τους καθαρίζει τελετουργικά, αλλά δεν εγκρίνει ηθικά την πράξη. Σε κάποιες εκδοχές φαίνεται ψυχρή ή αποστασιοποιημένη απέναντι στη Μήδεια.

Δηλαδή ο εξαγνισμός:

δεν σημαίνει «αθώωση»,

σημαίνει αποκατάσταση της θρησκευτικής ισορροπίας.

Αυτό είναι βασική διαφορά από τη σημερινή ηθική αντίληψη. Στην αρχαία Ελλάδα μπορούσε κάποιος:

να θεωρείται ακόμα ένοχος,

αλλά να έχει καθαρθεί από το μίασμα ώστε να μην προκαλεί θεϊκή μόλυνση.

Και κάτι ακόμη ενδιαφέρον: η σκηνή της Κίρκης συνδέει πολύ παλιές, σχεδόν σαμανικές ή προελληνικές αντιλήψεις περί καθαρμού με την μεταγενέστερη ελληνική θρησκεία. Έχει έντονο χαρακτήρα αρχαίου μυστηριακού τελετουργικού.

≠===================

Ένας από τους πιο σημαντικούς και βαθιά τελετουργικούς εξαγνισμούς της αρχαιότητας είναι ο καθαρμός του Ορέστη στους Δελφοί από τον Απόλλων. Είναι ίσως το κλασικό παράδειγμα όπου βλέπουμε πλήρως τη σύνδεση:

αίματος,

μιάσματος,

θεϊκής παρέμβασης,

τελετουργίας,

και μετάβασης στη δικαιοσύνη.

Το πλαίσιο

Ο Ορέστης σκοτώνει τη μητέρα του, την Κλυταιμνήστρα, για να εκδικηθεί τον φόνο του πατέρα του Αγαμέμνονας.

Όμως η μητροκτονία θεωρούνταν από τα βαρύτερα μιάσματα που μπορούσε να υπάρξουν. Οι Ερινύες τον κυνηγούν ασταμάτητα. Στις τραγωδίες παρουσιάζονται σχεδόν σαν ψυχικός και κοσμικός εφιάλτης:

μαύρες,

αρχέγονες,

μυρίζουν αίμα,

ζουν κάτω από τη γη,

δεν ξεχνούν ποτέ συγγενικό φόνο.

Ο εξαγνισμός στους Δελφούς

Ο Ορέστης φτάνει ως ικέτης στον ναό του Απόλλωνα στους Δελφούς.

Η εικόνα είναι εξαιρετικά τελετουργική:

κάθεται στον ομφαλό/ιερό σημείο,

κρατά κλαδί ικεσίας,

είναι κυριολεκτικά λερωμένος από αίμα,

οι Ερινύες κοιμούνται γύρω του σαν δυνάμεις του Κάτω Κόσμου.

Ο Απόλλων τότε:

τον προστατεύει,

διατάζει να γίνει καθαρμός,

και του δίνει εντολή να πάει στην Αθήνα για τελική κρίση.

Πώς γινόταν η κάθαρση

Οι αρχαίες πηγές και οι μεταγενέστερες ανασυνθέσεις μιλούν για:

Πλύσιμο με καθαρτήριο νερό

Το νερό των Δελφών θεωρούνταν ιερό. Το πλύσιμο δεν ήταν υγιεινή· ήταν μεταβολή κατάστασης.

Αίμα χοίρου

Πολύ συχνά χρησιμοποιούσαν χοίρο σε καθαρμούς ανθρωποκτονίας. Το αίμα λειτουργούσε αποτροπαϊκά και καθαρτικά ταυτόχρονα.

Θυσία και καπνός

Καίγονταν μέρη του ζώου και ο καπνός είχε εξαγνιστικό χαρακτήρα.

Δάφνη

Η δάφνη, ιερό φυτό του Απόλλωνα, χρησιμοποιούνταν για ράντισμα ή επαφή με τον καθαιρόμενο.

Λόγος/επωδές

Ο εξαγνισμός δεν ήταν μόνο πράξη αλλά και λόγος:

επικλήσεις,

ιερές φράσεις,

ύμνοι,

εντολές των θεών.

Στην αρχαία σκέψη ο λόγος είχε πραγματική δύναμη μεταμόρφωσης.

Γιατί αυτός ο εξαγνισμός είναι τόσο σημαντικός

Επειδή δείχνει κάτι πολύ βαθύ:

Ο Απόλλων — θεός φωτός, μέτρου και πολιτισμού — προσπαθεί να επιβάλει νέα τάξη πάνω στις αρχέγονες δυνάμεις του αίματος που εκπροσωπούν οι Ερινύες.

Είναι σχεδόν σύγκρουση δύο εποχών:

χθόνια, πρωτόγονη δικαιοσύνη,

απέναντι σε οργανωμένο θεϊκό και πολιτικό νόμο.

Ένας ακόμη εξαιρετικά αρχαϊκός εξαγνισμός: ο φαρμακός

Υπήρχε και η τελετή του «φαρμακού», ιδιαίτερα σε περιόδους λοιμού ή συμφοράς.

Εκεί:

ένα πρόσωπο (μερικές φορές περιθωριακός άνθρωπος) φορτωνόταν συμβολικά το μίασμα της κοινότητας,

περιφερόταν τελετουργικά,

χτυπιόταν με κλαδιά,

και εκδιωκόταν ή παλαιότερα ίσως θυσιαζόταν.

Ήταν σαν «απορρόφηση» της συλλογικής μόλυνσης.

Αυτό θυμίζει πολύ αρχαίους μηχανισμούς αποδιοπομπαίου τράγου που βρίσκουμε και σε άλλους πολιτισμούς.

Η ιδέα ότι το κακό ή το μίασμα μπορεί να:

μεταφερθεί,

φορτωθεί,

και αποβληθεί τελετουργικά,

είναι κεντρική σε πάρα πολλές προελληνικές και αρχαίες θρησκείες.

Αυτό που λες αγγίζει πράγματι τον πυρήνα της αρχαίας τραγικής σκέψης. Για τους αρχαίους Έλληνες το «άγος» ή το «μίασμα» δεν ήταν απλώς προσωπική ενοχή. Είχε σχεδόν κοσμική διάσταση: μια ρωγμή στην τάξη του κόσμου.

Στις τραγωδίες βλέπουμε συχνά ότι το κακό:

μεταδίδεται,

κληρονομείται,

επιστρέφει,

ζητά αποκατάσταση.

Ο οίκος των Ατρειδών είναι το κλασικό παράδειγμα:

φόνος,

εκδίκηση,

νέα εκδίκηση,

νέο αίμα.

Σαν να ενεργοποιείται ένας νόμος βαθύτερος από τα άτομα. Όχι ακριβώς «κατάρα» με τη λαϊκή έννοια, αλλά διατάραξη ισορροπίας που παράγει συνέπειες μέχρι να επέλθει κάθαρση ή νέα τάξη.

Ο Αισχύλος ειδικά μοιάζει να λέει ότι:

η βία γεννά βία,

το αίμα καλεί αίμα,

και καμία κοινωνία δεν επιβιώνει αν δεν μετατρέψει την εκδίκηση σε δίκαιο.

Γι’ αυτό στην Ευμενίδες η λύση δεν είναι απλώς θρησκευτική· είναι πολιτισμική. Το άγος σταματά όταν δημιουργείται θεσμός, κρίση, συμφιλίωση.

Από φιλοσοφική πλευρά, θυμίζει την αρχαία ιδέα ότι υπάρχει μια τάξη του κόσμου — κάτι κοντά στη Δίκη ή στον Λόγο — και όταν παραβιάζεται, εμφανίζεται αναπόφευκτα αντίδραση.

Ο Ηράκλειτος θα έλεγε σχεδόν ότι υπάρχει μια κρυφή ισορροπία που τελικά επανέρχεται

.

Αλλά οι τραγικοί δεν είναι απόλυτα μοιρολάτρες. Η καταστροφή συχνά φαίνεται αναπόφευκτη όσο οι άνθρωποι μένουν μέσα στον κύκλο:

ύβρις,

αίμα,

εκδίκηση,

νέα ύβρις.

Η έξοδος έρχεται μόνο με μεταμόρφωση της συνείδησης ή του νόμου.

Για αυτό οι αρχαίες τραγωδίες ακόμη συγκινούν: δεν μιλούν μόνο για θεούς και μύθους, αλλά για μηχανισμούς που οι άνθρωποι βλέπουν ακόμη:

οικογενειακά τραύματα,

συλλογική βία,

ιστορικούς κύκλους εκδίκησης,

κοινωνίες που κουβαλούν «μιάσματα» πολέμων ή αδικιών επί γενιές.

Και ίσως εκεί βρίσκεται η δύναμη της έννοιας του άγους: ότι παρουσιάζει την ιδέα πως καμία πράξη δεν είναι απολύτως απομονωμένη από το σύνολο του κόσμου.

λέξη «καταστροφή» προέρχεται από:

κατά + στροφή, δηλαδή «στροφή προς τα κάτω», «ανατροπή», «γύρισμα», «μεταβολή».

Στην αρχαία ελληνική δεν σήμαινε εξαρχής μόνο συμφορά όπως σήμερα. Είχε ευρύτερη σημασία:

ανατροπή μιας κατάστασης,

τελική μεταβολή,

λύση ή έκβαση μιας πορείας.

Ιδιαίτερα στο αρχαίο θέατρο, η «καταστροφή» ήταν το τελικό σημείο της τραγωδίας — η στιγμή όπου όλα αλλάζουν μορφή και η προηγούμενη τάξη παύει να υπάρχει.

Δεν ήταν αναγκαστικά «κακό» με ηθική έννοια· ήταν:

το τέλος μιας δομής,

η αναστροφή μιας ισορροπίας,

η αποκάλυψη της αλήθειας.

Κάτι σαν κοσμική στροφή.

Γι’ αυτό συνδέεται πολύ βαθιά με την τραγική σκέψη που συζητούσαμε: όταν το μίασμα ή η ύβρις διαταράσσει την τάξη, η «καταστροφή» είναι η αναπόφευκτη ανατροπή που επαναφέρει νέα ισορροπία — συχνά μέσα από πόνο.

Είναι ενδιαφέρον ότι η λέξη έχει συγγένεια με αστρονομικές και κυκλικές εικόνες:

στροφή,

κύκλος,

μεταβολή,

ανακύκληση.

Όχι απλώς αφανισμός.

Και κάτι ακόμη σημαντικό: στην αρχαία τραγωδία η καταστροφή συχνά γεννά νέο κόσμο.

Παράδειγμα:

οι Ερινύες «καταστρέφονται» ως δυνάμεις τυφλής εκδίκησης,

αλλά μετασχηματίζονται σε Ευμενίδες.

Άρα η καταστροφή δεν είναι μόνο τέλος· είναι και μετάβαση.

Αυτό θυμίζει πολύ αρχαίες κοσμολογικές ιδέες:

θάνατος → γέννηση,

χάος → νέα τάξη,

διάλυση → μεταμόρφωση.

Οπότε ναι, η νεότερη έννοια της λέξης («ολική συμφορά») είναι πιο στενή από την αρχική της φιλοσοφική και τραγική σημασία.

Η ιδέα ότι μια μεγάλη καταστροφή προηγείται μιας αναγέννησης είναι πανάρχαιο μοτίβο σε πολλούς πολιτισμούς και θρησκείες. Δεν υπάρχει μόνο στην ελληνική τραγωδία, αλλά και στη βιβλική παράδοση με τα Σόδομα και Γόμορρα, στον Κατακλυσμό, ακόμη και σε κοσμολογικούς μύθους της Ανατολής.

Εκεί η καταστροφή παρουσιάζεται ως:

κάθαρση,

κρίση,

τέλος μιας διεφθαρμένης τάξης,

και αρχή μιας νέας περιόδου.

Στην αρχαία ελληνική σκέψη όμως υπάρχει μια λεπτή διαφορά: η «καταστροφή» δεν θεωρείται πάντα θεϊκή τιμωρία με ηθικό τρόπο, αλλά συχνά συνέπεια ανισορροπίας, ύβρεως ή υπέρβασης των ορίων.

Ο Ησίοδος και οι τραγικοί δείχνουν ότι οι κοινωνίες, οι δυναστείες και οι άνθρωποι κουβαλούν μέσα τους τις αιτίες της πτώσης τους όταν χάνεται το μέτρο.

Αλλά χρειάζεται προσοχή σε κάτι: οι αρχαίοι μιλούσαν συμβολικά, μυθικά και φιλοσοφικά — όχι απαραίτητα ως κυριολεκτική πρόβλεψη ότι «πρέπει να έρθει αφανισμός».

Υπάρχει μια βαθιά ανθρώπινη παρατήρηση πίσω από αυτούς τους μύθους: ότι πολλές φορές οι μεγάλες αλλαγές έρχονται όταν ένα σύστημα έχει φτάσει στα όριά του. Αυτό μπορεί να αφορά:

πολιτισμούς,

κοινωνίες,

προσωπικές ζωές,

ακόμη και εσωτερικές ψυχικές μεταμορφώσεις.

Και πράγματι, πολλές παραδόσεις βλέπουν τον κόσμο κυκλικά:

παρακμή,

κρίση,

διάλυση,

αναγέννηση.

Κάτι σαν «κοσμική αναπνοή».

Αλλά οι ίδιοι οι τραγικοί ποιητές συχνά αφήνουν και μια δεύτερη δυνατότητα: ότι ο άνθρωπος μπορεί να σπάσει τον κύκλο πριν φτάσει στην ολοκληρωτική καταστροφή — μέσω μέτρου, δικαιοσύνης και αυτογνωσίας.

Στην Ορέστεια για παράδειγμα, η λύση δεν είναι η εξόντωση όλων, αλλά η μεταμόρφωση της βίας σε θεσμό και δίκαιο.

Ίσως αυτό είναι και το πιο αισιόδοξο στοιχείο της αρχαίας σκέψης: ότι η αναγέννηση δεν χρειάζεται πάντα να έρθει μόνο μέσα από ολοκληρωτικό αφανισμό· μπορεί να έρθει και μέσα από συνειδητή αλλαγή.

≠≠=======≠===============

ο Οδυσσέας βρίσκεται ακριβώς στο όριο ανάμεσα:

στον ηρωικό άνθρωπο της παλιάς εποχής,

και στον πολιτικό, πανούργο, σχεδόν «νεωτερικό» άνθρωπο.

Στην Οδύσσεια δεν παρουσιάζεται συνήθως ως μολυσμένος από μίασμα όπως ο Ορέστης. Όμως αν το δούμε βαθύτερα, υπάρχουν αρκετά στοιχεία που κάνουν πολλούς μελετητές να πιστεύουν ότι κουβαλά ένα είδος ηθικής και θρησκευτικής σκιάς.

Διότι πράγματι:

λέει ψέματα συνεχώς,

εξαπατά,

οργανώνει παγίδες,

ευθύνεται για πολλούς θανάτους,

χρησιμοποιεί δόλο περισσότερο από οποιονδήποτε άλλο ήρωα.

Η ελληνική λέξη που τον χαρακτηρίζει είναι «πολύτροπος».

Το πρόβλημα με τον Οδυσσέα

Οι παλιότεροι ήρωες, όπως ο Αχιλλέας, λειτουργούν σχετικά ανοιχτά:

δύναμη,

τιμή,

άμεση σύγκρουση.

Ο Οδυσσέας όμως εισάγει:

στρατήγημα,

μυστικότητα,

ψυχολογικό πόλεμο,

πολιτική ευφυΐα.

Αυτό τον κάνει και θαυμαστό και επικίνδυνο.

Είχε μίασμα;

Τυπικά, μετά τον πόλεμο της Τρωικός Πόλεμος όλοι σχεδόν οι ήρωες θεωρούνται κάπως «μολυσμένοι» από το αίμα και την ύβρη.

Ο ίδιος ο νόστος τους είναι σχεδόν πορεία καθαρμού.

Ο Οδυσσέας:

χάνει όλους τους συντρόφους,

περιπλανιέται χρόνια,

κατεβαίνει στον Άδη,

μένει αποκομμένος από τον κόσμο,

υποφέρει συνεχώς.

Σαν να πληρώνει ένα υπαρξιακό τίμημα.

Η σφαγή των μνηστήρων

Εδώ το θέμα γίνεται ακόμη πιο σκοτεινό.

Όταν επιστρέφει στην Ιθάκη:

σκοτώνει μαζικά τους μνηστήρες,

εκτελεί και τις υπηρέτριες,

η βία είναι τελετουργική και αμείλικτη.

Ο Όμηρος το παρουσιάζει ως αποκατάσταση δικαιοσύνης. Αλλά ήδη από την αρχαιότητα κάποιοι ένιωθαν αμηχανία για την αγριότητα της σκηνής.

Και πράγματι, στο τέλος χρειάζεται θεϊκή παρέμβαση της Αθηνά για να σταματήσει ο νέος κύκλος αίματος.

Αυτό θυμίζει πολύ τη λογική του μιάσματος: η εκδίκηση κινδυνεύει να γεννήσει νέα εκδίκηση.

Υπάρχει και μεταγενέστερη παράδοση

Σε κάποιες μεταγενέστερες παραδόσεις ο Οδυσσέας πράγματι χρειάζεται καθαρμό ή νέα περιπλάνηση.

Ο Τειρεσίας του προφητεύει ότι πρέπει:

να πάρει κουπί στον ώμο,

να πάει σε ανθρώπους που δεν γνωρίζουν τη θάλασσα,

και να κάνει θυσίες στον Ποσειδώνα. 

Αυτό μοιάζει πολύ με τελετουργική εξιλέωση και αποκατάσταση ισορροπίας.

Άρα τι είναι τελικά ο Οδυσσέας;

Ίσως ο πιο ανθρώπινος από όλους τους ήρωες:

ούτε καθαρά φωτεινός,

ούτε καθαρά σκοτεινός.

Ένας άνθρωπος της επιβίωσης και της νοημοσύνης, αλλά και της ενοχής.

Για αυτό συνεχίζει να γοητεύει: δεν είναι «καθαρός ήρωας». Είναι άνθρωπος που κουβαλά:

δόλο,

αίμα,

σοφία,

μοναξιά,

και διαρκή ανάγκη επιστροφής και συμφιλίωσης.

Και έχει ενδιαφέρον ότι οι αρχαίοι μύθοι δεν δίνουν ποτέ εύκολες απαντήσεις. Ο Οδυσσέας, ο Ορέστης, οι Ερινύες — όλοι βρίσκονται κάπου ανάμεσα:

δικαιοσύνη και βία,

ενοχή και κάθαρση,

καταστροφή και αναγέννηση.

Ίσως γι’ αυτό οι τραγωδίες και τα έπη παραμένουν ζωντανά: γιατί δεν μιλούν μόνο για το παρελθόν αλλά για μόνιμες ανθρώπινες καταστάσεις.

Ο Οδυσσέας ίσως επιβιώνει ως σύμβολο ακριβώς επειδή δεν είναι ούτε άγιος ούτε τέρας. Είναι άνθρωπος του «ενδιάμεσου χώρου»:

ευφυής αλλά και δόλιος,

γενναίος αλλά και φοβισμένος,

πιστός αλλά και παραπλανητικός,

δημιουργικός και καταστροφικός μαζί.

Το «φαιό» είναι ίσως η πραγματική ανθρώπινη περιοχή.

Οι αρχαίοι τραγικοί φαίνεται να το γνώριζαν καλά: ο άνθρωπος σπάνια είναι απόλυτα λευκός ή μαύρος. Συνήθως κινείται μέσα σε αντιφάσεις, ανάγκες, πάθη, τύχη και φόβο.

Γι’ αυτό και η ελληνική τραγωδία δεν παρουσιάζει απλώς «κακούς». Ακόμη και μορφές όπως η Μήδεια ή ο Ορέστης έχουν κάτι τραγικά ανθρώπινο.

Και ίσως ο Οδυσσέας είναι το πληρέστερο σύμβολο αυτού: ο άνθρωπος που προσπαθεί να επιβιώσει μέσα σε έναν αβέβαιο κόσμο χρησιμοποιώντας:

νου,

μάσκα,

προσαρμογή,

επιθυμία επιστροφής.

Όχι τυχαία, η λέξη «πολύτροπος» σημαίνει και «με πολλές στροφές». Σαν άνθρωπος που αλλάζει μορφές ανάλογα με τη θύελλα.

Ίσως τελικά η σοφία των αρχαίων δεν ήταν να πιστέψουν σε τέλειους ανθρώπους, αλλά να αναγνωρίσουν πόσο εύκολα:

το φως γίνεται σκιά,

και η σκιά φως.

Και τότε το ζητούμενο δεν είναι η απόλυτη αγνότητα — που ίσως δεν υπάρχει — αλλά το μέτρο, η επίγνωση και η επιστροφή στην ισορροπία όταν χανόμαστε.

άνθρωπος τεχνολογικά άλλαξε ραγδαία, αλλά ο βασικός νευροβιολογικός «πυρήνας» του εγκεφάλου εξελίσσεται πολύ πιο αργά. Ο εγκέφαλος που έχουμε σήμερα διαμορφώθηκε κυρίως σε συνθήκες:

μικρών φυλών,

άμεσου κινδύνου,

έλλειψης πόρων,

ανάγκης επιβίωσης.

Άρα χαρακτηριστικά όπως:

καχυποψία,

φόβος,

ανάγκη ομάδας,

επιθετικότητα,

ανταγωνισμός,

άμεση αντίδραση,

ήταν κάποτε πλεονεκτήματα επιβίωσης.

Ο εγκέφαλος είναι φτιαγμένος να εντοπίζει απειλές πολύ πιο εύκολα από ό,τι ηρεμία. Από εξελικτική άποψη ήταν ασφαλέστερο να φοβηθείς άδικα έναν θόρυβο στους θάμνους παρά να αγνοήσεις έναν πραγματικό κίνδυνο.

Γι’ αυτό ακόμη και σήμερα:

αντιδρούμε έντονα σε φόβο,

διχάζουμε εύκολα σε «δικούς μας» και «ξένους»,

παρασυρόμαστε από φήμες,

θυμώνουμε γρήγορα,

δυσκολευόμαστε στη μακροπρόθεσμη σκέψη.

Η τεχνολογία προχώρησε πολύ γρηγορότερα από την ψυχολογική μας εξέλιξη.

Και εδώ συνδέεται παράξενα και με όσα λέγαμε για την τραγωδία: οι αρχαίοι είχαν ήδη δει ότι κάτω από τον πολιτισμό υπάρχει πάντα ένα πιο αρχέγονο στρώμα:

φόβος,

πάθος,

βία,

ανάγκη κυριαρχίας,

εκδίκηση.

Οι Ερινύες θα μπορούσαν σχεδόν να ιδωθούν συμβολικά ως αυτές οι πρωταρχικές δυνάμεις μέσα στον άνθρωπο που ποτέ δεν εξαφανίζονται πλήρως.

Ο πολιτισμός τότε τι κάνει; Δεν καταργεί το πρωτόγονο κομμάτι — το περιορίζει, το μετασχηματίζει, το ενσωματώνει. Ακριβώς όπως οι Ερινύες γίνονται Ευμενίδες.

Ίσως αυτή είναι μια από τις μεγάλες αλήθειες της ανθρώπινης ιστορίας: ο άνθρωπος έγινε πανίσχυρος τεχνολογικά χωρίς να γίνει αντίστοιχα σοφότερος συναισθηματικά.

Και για αυτό η αρχαία σοφία παραμένει επίκαιρη.

Οι Ελληνικές λέξεις που πήραν το αντίθετο νόημα ... με την επικράτηση του Χριστιανισμού

 Ο Εωσφόρος είναι αυτός που φέρνει το φως, ο φωτοδότης, ο ενάρετος φωτισμένος άνθρωπος, κατέληξε να σημαίνει ο διάβολος, ο σατανάς, δηλαδή σου έλεγαν ο φωτισμένος, μορφωμένος άνθρωπος που ήθελε να αφυπνίσει το ποίμνιο είναι το ίδιο το κακό και ο μεγαλύτερος αντίπαλος του Θεού μας

Το παιδεύω από την ιερη έννοια της παιδαγωγικής μετάδοσης της γνώσης κατέληξε στην σημασία του βασανίζω, τιμωρω. Ουσιαστικά η εκκλησία έλεγε ότι είναι τιμωρία η παιδεία για έναν άνθρωπο.

Ο Δαίμων που για τους αρχαίους Έλληνες ήταν ο κάτοχος της γνώσης και αυτός που δαιει την γνώση από το ρήμα δαω=γνωρίζω, εξού και αδαής, και το ρήμα δαιω μοιράζω, πήρε κι αυτός την σημασία του διαβόλου αυτού που διαβάλλει τον Νου των ανθρώπων.

Ο παιδεραστης που στην αρχαία Ελλάδα ήταν ο δάσκαλος των παιδιών, ο παιδαγωγός κατέληξε να είναι αυτός που κακοποιει σεξουαλικα τα παιδιά.

Ο άθλιος από την τιμητική έννοια αυτου που μετέχει σε αθλητικό αγώνα, πήρε την μειωτικη σημασία του αξιολυπητου, του τιποτένιου. Φυσικά επειδή για τους χριστιανούς ο αθλητισμός ήταν αμαρτία.

Ο παλιάνθρωπος που σημαίνει ο παλαιός άνθρωπος, ο άνθρωπος των αρχών, δηλαδη και όλοι οι αρχαίοι σοφοί, έγιναν οι κακόι και ποταποι άνθρωποι

Τα ΌΡΓΙΑ που στην αρχαία Ελλάδα ήταν τα θαυμαστά έργα, τα ιερά έργα. Οι Ρωμαίοι τα έκαναν έργα σεξουαλικον ανωμαλιών

Το μεγαρίζω ή μαγαρίζω που σημαίνει, λατρεύω την Γή-Δημητρα στα ανάκτορα της (Μέγαρα), πήρε την έννοια του βρωμίζω

Η κουκουβάγια το πουλί σύμβολο της Σοφίας και της μόρφωσης, ενοχλητικό γι αυτόν τον λόγο στους χριστιανούς, έγινε απεχθες θανατοπούλι, που προκαλεί τον φόβο

Είναι πραγματικά εκατοντάδες οι λέξεις που διαστρεβλωσαν οι χριστιανοί, καθώς για χιλιάδες χρόνια που τις χρησιμοποιούσαν ο νους τους τις έδεινε αρνητική έννοια, έτσι δυστυχώς αυτές οι λέξεις απέκτησαν αρνητική ενέργεια.

Σκεφτείτε ότι για πάνω από 800 χρόνια στο Βυζάντιο είχε απαγορευθεί η λέξη Έλληνας με ποινή να κόβουν την γλώσσα σε όποιον τολμούσε να την προφέρει.

Χίμαιρα.

Μια ομάδα ανδρών κυνηγά τη Χίμαιρα. Από τη λέξη χίμαιρα που σημαίνει κατσίκα, η Χίμαιρα είναι ένα τερατώδες πλάσμα από την ανατολική μυθολογία, που αργότερα ενσωματώθηκε στην ελληνική μυθολογία. Στην Ιλιάδα, ο Όμηρος την περιγράφει ως «ένα τέρας θεϊκής προέλευσης, με κεφάλι λιονταριού, στήθος τράγου και ουρά δράκου, και από το στόμα της έβγαζε φρικτές φλόγες φωτιάς». Στην αρχαία Ελλάδα, η Χίμαιρα συμβόλιζε μια πληθώρα κακιών: τη βία του λιονταριού, την προδοσία και το σκοτάδι του φιδιού και την λαγνεία της κατσίκας. Η αρετή συμβόλιζε τον Βελλεροφόντη, ο οποίος, σύμφωνα με τον μύθο, τη σκότωσε. Αλλά ανάμεσα στην ομάδα των ανδρών που επιδιώκουν να τη σκοτώσουν είναι και ο Ηρακλής, γενειοφόρος και ντυμένος με κοντό χιτώνα, που στοχεύει στο κεφάλι του λιονταριού της Χίμαιρας με ένα ρόπαλο που κρατάει και στα δύο χέρια. Η χίμαιρα απεικονίζεται με το μπροστινό της πόδι υψωμένο προς τον Ηρακλή, ενώ το κεφάλι της κατσίκας είναι στραμμένο προς τα αριστερά καθώς επιτίθεται στον Ιόλαο, ο οποίος προσπαθεί να τη χτυπήσει με το σπαθί του. Αυτή είναι η απεικόνιση στην πλευρά Α του αττικού μελανόμορφου αμφορέα που αποδίδεται στον «Ζωγράφο της Κούνιας», που βρέθηκε στο Βούλτσι. Με την πάροδο των αιώνων, η χίμαιρα τελικά έγινε σύμβολο ψευδαισθήσεων, επικίνδυνων φαντασιώσεων και ανεκπλήρωτων και επικίνδυνων ονείρων.

Χίμαιρα

Αττικός μελανόμορφος αμφορέας που αποδίδεται στον «Ζωγράφο της Κούνιας», που βρέθηκε στο Βούλκι, 540-520 π.Χ.

Επιστροφή από τους Δελφούς...

 Ποιος ξέρει τι μας επιφυλάσσει το παρελθόν... 

Γιώργου Σεφέρη, «Δελφοί» (απόσπασμα) […] Κατά το μεσημέρι στο Μουσείο, ξανακοίταξα τον Ηνίοχο. Δεν έζησε πολύ στα μάτια των παλαιών, καθώς μας λένε. Ένας σεισμός έθαψε το έργο εκατό χρόνια αφού το έστησαν — αυτός ο αιώνιος διάλογος, στους Δελφούς της οργής της γης και της ιερής γαλήνης. Έμεινα πολλή ώρα κοντά του. Όπως και άλλοτε, όπως πάντα, αυτή η ακίνητη κίνηση σου κόβει την ανάσα· δεν ξέρεις· χάνεσαι· έπειτα προσπαθείς να κρατηθείς από τις λεπτομέρειες: τα αμυγδαλωτά μάτια με το στηλό διάφανο βλέμμα, το θεληματικό σαγόνι, τις σκιές γύρω στα χείλια, στον αστράγαλο ή στα νύχια του ποδιού· ο χιτώνας που είναι και δεν είναι κολόνα· κοιτάζεις τις ραφές του, τις ταινίες που τον συγκρατούν σταυρωτά· τα γκέμια στο δεξί χέρι που μένουν εκεί κουβαριασμένα, ενώ τα άλογα έχουν καταποντιστεί μέσα στο χάσμα του καιρού. Έπειτα η ανάλυση σε ενοχλεί· έχεις την εντύπωση πως αφουγκράζεσαι μια γλώσσα που δε μιλιέται πια· τί σημαίνουν αυτές οι λεπτομέρειες που δεν είναι δεξιοτεχνίες· πώς εξαφανίζονται έτσι μέσα στο σύνολο· τί υπήρχε πίσω από αυτή τη ζωντανή παρουσία· διαφορετικές ιδέες, διαφορετικοί έρωτες· διαφορετική προσήλωση. Έχουμε δουλέψει σαν τα μερμήγκια και σαν τις μέλισσες πάνω σ’ αυτά τ' απομεινάρια. Πόσο την έχουμε προσεγγίσει την ψυχή που τα έπλασε; Θέλω να πω: αυτή τη χάρη στην ακμή της, αυτή τη δύναμη, αυτή τη μετριοφροσύνη, κι αυτά που συμβολίζουν τέτοια σώματα. Αυτή τη σίγουρη πνοή που κάνει τον άψυχο χαλκό να υπερβαίνει τους κανόνες του λογικού μας και να γλιστρά μέσα σ’ έναν άλλο χρόνο, καθώς στέκεται εκεί, στην ψυχρή αίθουσα του μουσείου. […] [πηγή: Γιώργος Σεφέρης, Δοκιμές, τ. Β΄, Ίκαρος, Αθήνα 51984, σ. 142-143]

Skip to content

 

Posted o

Ο Φαίδρος είναι διάλογος του Πλάτωνα που διαδραματίζεται σε ένα σημείο της όχθης του Ιλισού, κάτω από ένα πανύψηλο πλατάνι, όπου φέρεται ο Σωκράτης να συζητεί με τον νεαρό μαθητή του Φαίδρο, σχετικά με τον έρωτα και τη ρητορική, παίρνοντας αφορμή από ένα λόγο που είχε απαγγείλει λίγο προηγουμένως ο ρήτορας Λυσίας στον Φαίδρο. Γράφτηκε κατά την περίοδο της ωριμότητας (μέση χρονική περίοδος 386 – 367 π.Χ).

Ο Σωκράτης περιγράφει την ψυχή ως μια αθάνατη ουσία η οποία κινείται στον υπερουράνιο χώρο διαιρεμένη σε τρία μέρη, τα δύο από τα οποία έχουν μορφή αλόγου και το τρίτο μορφή ηνιόχου, το ένα κακότροπο, που συμβολίζει το αισθησιακό στοιχείο του ανθρώπου και την ευτέλεια της σάρκας, και το άλλο πνευματικό, που συγγενεύει με τους θεούς και μπορεί να ατενίζει το υπερουράνιο κάλλος.

Το ένα, λοιπόν, από τα δύο άλογα, αυτό που είναι στην καλύτερη θέση, έχει σώμα στητό και καλοδεμένο, τον αυχένα του ψηλό, τη μύτη του γαμψή, είναι άσπρο, με μαύρα μάτια, είναι φιλότιμο, συνετό και σεμνό, αγαπάει την αληθινή δόξα, δεν έχει ανάγκη από χτυπήματα, αλλά καθοδηγείται μόνο με λόγο και το παράγγελμα· το άλλο, πάλι, έχει στραβό σώμα, είναι παχύ, κακοσχηματισμένο, με χοντρό αυχένα και κοντό λαιμό, πλατυπρόσωπο, μαύρο με μάτια γκριζογάλαζα και αιματώδη, ρέπει στην ύβρη και τη αλαζονεία, είναι κουφό και έχει τριχωτά αυτιά, και πολύ δύσκολα υπακούει στα χτυπήματα με το μαστίγιο και στα κεντρίσματα.

Όταν λοιπόν ο ηνίοχος δει το ερωτικό όραμα, και με τι αισθήσεις θερμάνει ολόκληρη τη ψυχή του από αυτή τη θέα και βαθμιαία ο ίδιος γεμίσει από τα προκλητικά κεντρίσματα του πόθου, το άλογο που είναι υπάκουο στον ηνίοχο, επειδή και τότε -όπως και πάντα- συγκρατιέται από τη σεμνότητα, ελέγχει τον εαυτό του και δεν πηδά πάνω στον αγαπημένο· όμως το άλλο άλογο δεν δίνει σημασία ούτε στο μαστίγιο, ούτε στα κεντρίσματα του ηνιόχου, πετάγεται απότομα και με βία προς τα μπρος και ταλαιπωρώντας με κάθε τρόπο το σύντροφό του και τον ηνίοχο, τους αναγκάζει να ορμήσουν επάνω στον αγαπημένο και να θυμηθούν την ομορφιά των ηδονών.

Και βέβαια αυτοί στην αρχή αγανακτούν και αντιστέκονται καθώς νιώθουν να αναγκάζονται να κάνουν φοβερά πράγματα· όμως στο τέλος, όταν δε βρίσκει τέρμα το κακό άλογο, αφήνονται να συρθούν από το κακό άλογο, υποχωρώντας και συμφωνώντας να κάνουν ό,τι εκείνο τους διατάζει. Όταν αντικρίζει την όψη αυτή ο ηνίοχος, με τη μνήμη του,  του γυρίζει πίσω, στην πρωταρχική φύση της ομορφιάς, και τη βλέπει πάλι να δεσπόζει, συνοδευόμενη από τη σωφροσύνη, επάνω σ΄ ένα βάθρο αγνότητας.

Ο μύθος του Ηνίοχου, των δύο πτερωτών ίππων και του άρματος στον «ΦΑΙΔΡΟ», είναι η αναπαράσταση της ψυχής και η προσέγγιση είναι ψυχολογική, όχι μόνο γιατί αναφέρεται στην ψυχή αλλά και γιατί εξηγεί και αναλύει τους νόμους που διέπουν την λειτουργία της.

«… έτσι ομοιάζει η ψυχή με δύναμη σύμφυτον, αποτελούμενη από ζεύγος πτερωτών ίππων και από τον ηνίοχον. Αλλά οι μεν ίπποι και οι ηνίοχοι των θεών είναι αγαθοί και καλής καταγωγής, των δε άλλων εμφύχων είναι μεικτοί…..»

Ο μύθος του Φαίδρου προϋποθέτει επίσης τρία μέρη της ψυχής τα οποία όμως ενσαρκώνονται σε μια εικόνα: είναι η εικόνα μιας ζωτικής δύναμης που συνδέει ένα ζεύγος φτερωτών αλόγων και έναν ηνίοχο. Όσο για τα φτερά, αυτά θα επιτρέψουν στην ψυχή να ανυψωθεί προς τον υπερουράνιο τόπο Ο Πλάτων δίνει αξία στην ανθρώπινη ψυχή, αποδίδοντας της μια επιπλέον δύναμη για να βοηθήσει στην ανύψωσή της.

 Ο Ηνίοχος  ο  οποίος συγκρατεί τα ηνία της ψυχής, συμβολίζει το Λογικόν (λογική).

Ο ΙΠΠΟΣ συμβολίζει το ανεξέλεγκτο γενετήσιο ένστικτο και την ορμή του συναισθήματος , μαζί και τα δύο προσδιορίζουν το απρόβλεπτο της αδεσμεύτου φύσης του. Η συχνή εμφάνιση του ίππου με τους Θεούς, τους ήρωες και τους θνητούς φέρει σε επαφή το ά-λογο μέρος της ψυχής με τα τρία επίπεδα της ύπαρξης, την θνητή, την ενδιάμεσο και την αθάνατη.

Το Θυμοειδές/συναισθηματικό είναι ο Λευκός Ίππος, είναι ο αγαθός ίππος και εκπροσωπεί την ευαισθησία, την καλή συναισθηματική σχέση ίππου/ιππέως, το θάρρος, την τόλμη, την αποφασιστικότητα, την προθυμία να συνεργασθεί. Πρέπει να ελέγχει και να τιθασεύει τις ά-λογες ορέξεις του επιθυμητού, με τις νουθεσίες και την διδασκαλία.

Από αυτό εξαρτώνται τα πάντα: ο ηνίοχος μπορεί να θριαμβεύσει όσο το άσπρο άλογο κρατάει γερά. Το άσπρο άλογο υπακούει στον ηνίοχο και ο θυμός στο λόγο. Δε χρειάζεται να το χτυπήσει: για να το οδηγήσει αρκεί μια εντολή και ένας λόγος.

Το Επιθυμητικό/ενστικτώδες – Μέλας Ίππος εκπροσωπεί, το ανυπάκουο επιθετικό,  και το ασταθές. Είναι τα πάθη και  το ενστικτώδες, το διεγείρον πάσης  φύσεως ηδονές εις το σώμα, είναι ο κακός ίππος. Έχει την δυνατότητα, εκ φύσεως να εκπαιδεύεται και να διαπλάθεται, δια της συνήθειάς. Στην αρχή το μαύρο άλογο μέσα στη βία του παρασύρει με δύναμη τους δυο άλλους και θριαμβεύει. Τους καθυποτάσσει.

Όταν όμως ο ηνίοχος οραματίζεται την ανάμνηση του απόλυτου κάλους αυτή ζωντανεύει την αποφασιστικότητά του και τραβάει  δυνατά τα χαλινάρια των αλόγων, ενώ  ζεύξη των αλόγων σπάει. Το μαύρο άλογο ,ένα αληθινό κτήνος, σκληροτράχηλο, κοντόλαιμο, με δασύτριχα αυτιά.

 Σύμφωνα με τον Πλάτωνα η ψυχή έχει δύο αντιθετικής υφής ροπές, το ΛΟΓΙΣΤΙΚΟΝ-ΦΡΟΝΗΣΗ-ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ ,δηλ Ο ΗΝΙΟΧΟΣ και τα ασυγκράτητα πάθη, συναισθήματα, δηλ. οι δύο ιπποι. Η ψυχή έχει την δυνατότητα όμως να αναπτύξει την θετική η την αρνητική πλευρά των κινήτρων και των ροπών αυτών των ίππων. Και αυτό γιατί ο Πλάτων μας λέει ότι αυτοί οι ίπποι είναι πτερωτοί διότι «Πάσα γάρ ήν (η ψυψή) το πάλαι πτερωτή».

Συμβολικά οι δύο πτερωτοί ίπποι του μύθου έχουν αντιθετικής κατεύθυνσης κινήσεις

-Την ορμητική, ανεξέλεγκτον του επιθυμητικού/ενστικτώδους μαύρου ίππου

-Την απρόβλεπτη  κυκλοθυμική του θυμοειδούς/συναισθηματικού λευκού ίππου.

Η ορθότητα της εξισορρόπησης των σταθερών αποφάσεων είναι η εικόνα του ορθίου, επι του  άρματος , ΗΝΙΟΧΟΥ.

Το κίνητρο, το πρώτον κινούν, είναι το άλογον μέρος της ψυχής, αφού οι δύο ίπποι προηγούνται και έπεται ο Ηνίοχος. Η δύναμη τους μπορεί να παρασύρει το άρμα, όμως η κατεύθυνση, την οποία θα δώσει ο Ηνίοχος είναι υπ’ ευθύνη του και εξαρτάται από την ορθή στάση του.

Ο Ηνίοχος κατευθύνει το επιθυμητικό και το θυμοειδές μέρος της ψυχής προς την οδό της αρετής. Σύσταση της είναι οι τέσσερις ιδιότητες:

H  σοφία

H  ανδρεία

H  σωφροσύνη

H  δικαιοσύνη

(Η σοφία φρόνησις στο λογιστικόν – στην νόηση- , η ανδρεία στο θυμοειδές (στην βούληση), και η σωφροσύνη δικαιοσύνη στο επιθυμητικόν. … )

Η ηνιόχηση του ανθρώπινου οχήματος είναι κατ΄ ανάγκη επίπονος και δύσκολη. Μεταξύ επιθυμιών και λογικής κείται, αλλά και κινείται η ψυχή, ταυτιζόμενη πότε με το άλογον, άστατον και άπληστο μέρος της και πότε με τον σοφό, αιώνιο και αυτάρκη σύντροφό της. Γι΄αυτό και δεν είναι περίεργο που οι διαθέσεις της  δεν είναι σταθερές, αφού μη γνωρίζουσα την φύση της ουσίας της, αμφιταλαντεύεται, κυκλοθυμικά, ανάμεσα σε υπερβολές και ελλείψεις, αναζητώντας τον άξονα της ισορροπίας της.

«Το επιθυμητικό κατακερματίζει την ψυχή, ενώ ο νούς την ενώνει, αλλά η ψυχή είναι και το επιθυμητικό και ο Νούς.» ΦΑΙΔΡΟΣ του Πλάτωνα.

ΤΟ ΛΟΓΙΣΤΙΚΟΝ είναι η ικανότης του συλλογίζεσθαι, το αναπτύσσον δια της μνήμης τον νούν με σκοπό την αναζήτηση  και ανεύρεση γνώσης , είναι ο ΗΝΙΟΧΟΣ. Ενεργοποιείται δια της ανάμνησης των όντων, του κόσμου των Ιδεών, τα οποία είδε κάποτε η ψυχή.

ΤΟ ΖΗΤΟΥΜΕΝΟ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΜΕΤΡΟ.

Στο φυσικό πεδίο τα συναισθηματικά πάθη των υπερβολών και των ελλείψεών μας, είναι της δικαιοδοσίας του Ποσειδώνος. Τέκνα Ποσειδώνος, τα θαλάσσια τέρατα, γεννήματα φαντασιώσεων (Ανταίος, Κερκύων, Βούσιρις, Άμυκος, Πολύφημος, Προκρούστης, Έρυξ κ. ά.) εξέρχονται απειλητικά και ύπουλα από την θάλασσα του βίου γιά να μας καταπνίξουν.

Όμως οι ορθές επιλογές είναι της δικαιοδοσίας της θεάς Αθηνάς, τελευταίο θεϊκό τέκνο του Διός, κατά τον Ησίοδο.

Μόνο η σοφία της Αθηνάς μπορεί να καθοδηγήση την λογική μας, περιορίζοντας την δράση του Ποσειδώνος, δήλαδή τα συναισθηματικά μας τέρατα, όταν η τρίαινά του συνταράσσει διά της τρικυμίας των παθών την ψυχή μας.

Η θεά Αθηνά συνοδεύει τις ηρωικές ψυχές (Ηρακλή, Θησέα, Περσέα, Βελλεροφόντη, Οδυσσέα κ. ά.), που δίδουν την καθημερινή μάχη της ζωής στον πλανήτη μας, με επίγνωση του νόμου της ανταποδοτικής δικαιοσύνης. Και εμείς, καθ’ ομοίωσίν των, είμεθα ηρωϊκές ψυχές, όταν προσπαθούμε να απαλλαγούμε από τα τέρατα της ψυχής μας και να αυτοθεραπευθούμε με την βοήθεια της λογικής/Αθηνάς.

Αναδημοσίευση από: kleonikikleio.wordpress

Πραγματικά ψυχικά υγιής είναι αυτός που υποφέρει...

Λειτουργικά - συμπεριφορικά χαρακτηριστικά υγιούς ατόμου - Maslow

1. ανώτερη αντίληψη της πραγματικότητας
2. αυξημένη αποδοχή του εαυτού,των άλλων και της φύσης
3. αυξημένος αυθορμητισμός
4. προβληματοκεντρισμός
5. αυξημένη απελευθέρωση από την ομάδα και επιθυμία ιδιωτικής-ατομικής ζωής
6. αυξημένη αυτονομία και αντίσταση στην επίδραση του πολιτισμού
7. πλούτος συναισθηματικής αντίδρασης
8. ψηλότερη συχνότητα εκστατικών εμπειριών
9. αυξημένη ταύτιση με το ανθρώπινο γένος
10. τροποποιημένες (κλινικές βελτιωμένες) διαπροσωπικές σχέσεις
11. δημοκρατική δομή της προσωπικότητας
12. πολύ αυξημένη δημιουργικότητα
13. μερικές αλλαγές στο σύστημα αξιών 

----------

Επειδή είναι δυνατόν να χαθούμε στην μετάφραση,  από τα Αγγλικά του Maslow , θα προσπαθήσουμε να τα αναλύσουμε και να  καταλάβουμε ,τι θέλει να πει ο ποιητής.

Για να φθάσουμε όμως στο σήμερα και στις αρχές που πρεσβεύει ο κύριος Maslow, πρέπει να πάμε στις απαρχές της ύπαρξης του ανθρώπου . Ο Ελληνισμός έλυσε τον γρίφο με τον Προμηθέα και το ακατέργαστο πυρ.  Ο Χριστιανισμός με την πτώση του ανθρώπου από τον παράδεισο. Τότε που ο άνθρωπος ήταν σε πλήρη συνύπαρξη και αρμονία με την φύση ,πανίδα και χλωρίδα . Όπως και η υπόλοιπη φύση ο άνθρωπος δεν είχε να μεριμνήσει για τον βίο του . Για όλα υπήρχε μια Θεία Πρόνοια , προστάτιδα της ζωής και της ύπαρξης.   Η προσπάθεια του ανθρώπου να ξεχωρίσει από την υπόλοιπη πανίδα , επέφερε και τα ψυχικά του δεινά . Μία κατάσταση που δεν συναντάται τουλάχιστον σε αυτήν την έκταση στην υπόλοιπη πανίδα και χλωρίδα. Πρέπει όμως να πούμε ότι η ψυχική διαταραχή συναντάται και στην υπόλοιπη πανίδα και χλωρίδα , σε μικρότερη όμως ένταση και όταν συμβαίνει κάτι παρά φύσει. Πχ τα ζώα '' στρεσάρονται '' με την έλλειψη τροφής και τα φυτά με μία  παγωνιά ή ξηρασία. Δηλαδή όταν  υπάρχει απουσία θείας πρόνοιας. 

Με την απόκτηση λοιπόν της γνώσης ο άνθρωπος , διαφοροποιήθηκε. Αμέσως καθίσταται επιτακτική ανάγκη να κτήσει μόνος του την λεγόμενη Θεία Πρόνοια. Ο Θεός χάθηκε για τον άνθρωπο , για τον λόγο ότι ο άνθρωπος προσπάθησε αποκτώντας την γνώση να τον ''προσεγγίσει'' , η να τον αντικαταστήσει . Ακόμη και σήμερα δεν γνωρίζουμε τις προθέσεις του Θεού ,αν αυτό το θεωρεί ύβριν με την αρχαιοελληνική έννοια ή αμαρτία με την Χριστιανική ( ΧΡΙΣΤΟ ο αίρων τας αμαρτίας του κόσμου )  . Ο Θεός όμως για τους δικούς του λόγους καθίσταται αυτομάτως αναίτιος και αποσύρεται. Ο άνθρωπος αναγκάζεται ως εκ τούτου να νοηματοδοτήσει και να οριοθετήσει μόνος του την ύπαρξή του. Εκεί διαπιστώνει την δυσκολία του εγχειρήματος και  πως είναι πραγματικά  δύσκολο από μόνος του να το πράξει αυτό. Αναγκαστικά λοιπόν πήγε στην συνύπαρξη . Δημιούργησε μικρές κοινωνίες στην αρχή , πόλεις αργότερα . Εκεί για την καλύτερη συνύπαρξη δημιούργησε τους Νόμους. Τους δικούς του νόμους , που ουσιαστικά αντικαταστούσαν την Θεία Πρόνοια του Θεού. Δεν εξετάζουμε αν οι Νόμοι  που παρήγαγε ο άνθρωπος (Πολιτικοί - Θρησκευτικοί - Φιλοσοφικοί )  είναι καλοί ή κακοί, όμως για να κατορθώσει ο κάθε άνθρωπος να συνυπάρξει μέσα στην κοινωνία , πρέπει να υπακούσει στους Νόμους . Διαφορετικά καθίσταται αυτομάτως εκτός Νόμου , παράνομος και ως εκ τούτου αποβάλλεται της κοινωνίας . Με το πρόσχημα της κοινωνίας ότι πρέπει να διασωθεί. Άρα από το κύτταρο άνθρωπος ,πηγαίνουμε στο κύτταρο πόλις , πολιτισμός (police). Όμως στο αρχέγονο κύτταρο άνθρωπος ,που προϋπάρχει της πόλεως και του πολιτισμού υπάρχει υποβόσκουσα η Θεία Πρόνοια. Η οποία μέσα στην πόλη χάθηκε όπως είπαμε και αντικαταστάθηκε από τους Νόμους.  Οι Νόμοι που στην ουσία , τι είναι ; Ένας μέσος όρος , μία ισορροπία συνύπαρξης , το μη χείρον βέλτιστον. Δεν διανέμει τα αγαθά σύμφωνα με τις ανάγκες του καθενός (Aριστοτέλης) . Διανέμει τα αγαθά σύμφωνα με τις εκάστοτε επικρατούσες πολιτικές δυνάμεις,της λεγόμενης δημοκρατικής πλειοψηφίας, του τυράννου αν το πολίτευμα είναι αυταρχικό. Όμως όλα κρίνονται στην πράξη. Ο τύραννος είναι δυνατόν να διαθέτει τα αγαθά δικαιότερα από μία δημοκρατική και εκλεγμένη πολιτεία. Η ουσία όμως των πραγμάτων και στις δύο περιπτώσεις είναι ότι υπάρχουν ισχυρές μειοψηφίες. Οι οποίες είτε πρέπει να υποταχθούν στις πλειοψηφίες είτε να υποταχθούν στην θέληση του ισχυροτέρου.

Τι σχέση όμως έχουν όλα αυτά με την ψυχική υγεία ;
Είναι κατανοητό ,ότι ψυχική υγεία διαταράσσεται κυρίως σε αυτούς που είναι μειοψηφία. Ο λόγος είναι ότι η πλειοψηφία δεν επιβάλλεται μόνο υλικά αλλά και πνευματικά . Η πλειοψηφία δημιουργεί τις δικές της συνήθειες , τα δικά της ήθη και έθιμα. Ο καπιταλισμός τον καταναλωτισμό . Ο καταναλωτισμός την μόδα. Η μόδα την πνευματική αφασία , τον σεξισμό , την ανάπτυξη των κατώτερων ενστίκτων . Ότι πουλάει , εν τέλει , είναι εντάξει. Δεν χαλάει κανένα. Όλοι κερδίζουν και όλοι είναι ικανοποιημένοι. Όποιος παρεμβαίνει στο σύστημα αυτό καθίσταται γραφικός και τελικά αποβάλλεται. Αποβάλλεται όμως με κόστος , την διαταραχή  της ψυχικής υγείας αρχικά και υλικά σε δεύτερο στάδιο . Για να είμαστε δίκαιοι τα ίδια συμβαίνουν και σ΄ ένα κομμουνιστικό καθεστώς . Εκεί η μειοψηφία πηγαίνει κατ΄ ευθείαν σε κέντρα ψυχικής υγειηνής κατ΄εντολήν της άρχουσας τάξης .

 
Τι μας λέει τελικά ο Maslow ;
Ότι πραγματικά ψυχικά υγιής είναι αυτός που υποφέρει .

Αυτός που για λόγους ιδεολογικούς είναι μειοψηφία , είτε σε καπιταλιστικό είτε σε κομμουνιστικό καθεστώς . Αυτός που βλέπει τα πράγματα διαφορετικά είναι εκτός μόδας και συρμού  αλλά και αυτός εν τέλει δεν είναι σίγουρος , αν έτσι έχουν τα πράγματα καλώς. Απλώς προβληματίζεται. Και από τον πολύ προβληματισμό του στο τέλος χάνει και την ψυχική του υγεία. Δηλαδή την ισορροπία του. Αν είναι κομμουνιστής ζώντας στον καπιταλισμό . Αν είναι καπιταλιστής ζώντας στον κομμουνισμό . Αν είναι Χριστιανός ζώντας σε κοινωνία Μουσουλμανική και  το αντίθετο. Το μόνο σίγουρο είναι ότι δεν υπάρχει διέξοδο , όντας μειοψηφία.
Η αυτοπραγμάτωση είναι η βάση της ψυχικής υγείας , μόνο όταν τα εμπόδια είναι χαμηλά και εύκολα προσπελάσιμα. Διαφορετικά ο άνθρωπος που θέτει υψηλούς στόχους , δίνει μεν όραμα στην ύπαρξή του , υψηλά ιδανικά και ότι άλλο ωραίο υποκειμενικά θέλουμε ως ανάμνηση της Θείας Πρόνοιας που όπως είπαμε προϋπάρχει στο DNA μας , αλλά το κόστος είναι θανάσιμο. Γιατί η γνώση είναι όπως το Πύρ . Πολύ κοντά μας καίει , πολύ μακρυά μας παγώνει. Υπάρχει και μία απόσταση που είναι αποδεκτή , δεν μας ''στρεσάρει'' , δεν μας χαλά την ισορροπία μας , και εν τέλει επιβιώνουμε ικανοποιητικά. 

Ο Θεός είναι και παραμένει ο νικητής της διαμάχης του με τον άνθρωπο. Η γνώση δεν μας έχει ακόμη οδηγήσει πουθενά. Όμως  και ο άνθρωπος δεν είναι έτοιμος να παραδοθεί και να δεχθεί την ήττα του . Να επιστρέψει στους παραδείσους και κυριαρχίας της Θείας Πρόνοιας . Θέλει ακόμη τον χρόνο του για να επεξεργαστεί το ακατέργαστο πυρ. Ελπίζοντας στο μέλλον να του δώσει κάποια μορφή  .    Ως τότε όμως η αυτοπραγμάτωση θα απασχολεί μονίμως τον άνθρωπο που κοιτάζει ψηλά αλλά είναι καρφωμένος στη Γη . Πρέπει όμως να ορίσουμε πότε η αυτοπραγμάτωση  επιχειρείται  εντός της πόλεως  ή ατομικά . Όσο  η αυτοπραγμάτωση επιχειρείται ατομικά ,όσο υψηλά  και αν είναι τα οράματα ,  είναι άκαιρα . Θα σωθούμε όλοι μαζί . Και μόνο για αυτό πρέπει να αγωνιζόμαστε . Δεν γίνεται διαφορετικά να αντικαταστίσουμε την Θεία Πρόνοια με την Ανθρώπινη Πρόνοια για λίγους.  
Ας είναι όμως τελικά η ψυχική υγεία το μόνο τελικό τίμημα γιατί υπάρχουν και χειρότερα για τον άνθρωπο . Το ολοκαύτωμα και η ανυπαρξία . Απλά πράγματα ...